Những trải nghiệm bất lợi thời thơ ấu
Thứ Tư, 11/02/2026Những trải nghiệm bất lợi trong thời thơ ấu (Adverse Childhood Experiences - ACEs) khá phổ biến và ở một số nhóm người trải qua điều này nhiều hơn những nhóm khác, nó có thể gây ra những tác động tiêu cực lâu dài đến sức khỏe, cơ hội và hạnh phúc của người đó.
Những trải nghiệm bất lợi thời thơ ấu là gì?
Trải nghiệm bất lợi thời thơ ấu là những sự kiện có khả năng gây chấn thương xảy ra trong thời thơ ấu (0-17 tuổi). Ví dụ bao gồm:
- Trải qua bạo lực, lạm dụng hoặc bị bỏ rơi.
- Chứng kiến bạo lực trong gia đình hoặc cộng đồng.
- Có người thân trong gia đình tự tử hoặc tử vong do tự tử.
Ngoài ra, cần đề cập đến những khía cạnh trong môi trường sống của trẻ có thể làm suy yếu cảm giác an toàn, ổn định và gắn kết của trẻ. Ví dụ như việc lớn lên trong một gia đình có:
- Các vấn đề liên quan đến lạm dụng chất gây nghiện.
- Các vấn đề về sức khỏe tâm thần.
- Tình trạng bất ổn do cha mẹ ly thân.
- Tình trạng bất ổn do thành viên trong gia đình bị giam giữ hoặc bỏ tù.
Các ví dụ trên không phải là danh sách đầy đủ các trải nghiệm bất lợi. Nhiều trải nghiệm đau thương khác có thể ảnh hưởng đến sức khỏe và hạnh phúc. Điều này có thể bao gồm việc không có đủ thức ăn để ăn, trải qua tình trạng vô gia cư hoặc nhà ở không ổn định.
Thông tin và số liệu thống kê nhanh (nước Mỹ)
Các trải nghiệm bất lợi thời thơ ấu rất phổ biến. Ba phần tư học sinh trung học cho biết đã trải qua một hoặc nhiều ACEs, và một phần năm đã trải qua bốn hoặc nhiều hơn ACEs. Các trải nghiệm bất lợi thời thơ ấu phổ biến nhất trong số học sinh trung học là lạm dụng tình cảm, lạm dụng thể chất và sống trong một gia đình bị ảnh hưởng bởi sức khỏe tâm thần kém hoặc lạm dụng chất gây nghiện.
Hậu quả
Các trải nghiệm bất lợi thời thơ ấu gây ra nhiều tốn kém. Ước tính các hậu quả về sức khỏe liên quan đến ACEs gây thiệt hại 14,1 nghìn tỷ đô la mỗi năm tại Hoa Kỳ, bao gồm chi phí y tế trực tiếp và số năm sống khỏe mạnh bị mất đi.
- Những trải nghiệm bất lợi thời thơ ấu có thể gây ảnh hưởng lâu dài đến sức khỏe và hạnh phúc trong thời thơ ấu cũng như các cơ hội trong cuộc sống (như giáo dục và tiềm năng việc làm) cho đến khi trưởng thành.
- Những trải nghiệm này có thể làm tăng nguy cơ bị thương, nhiễm trùng lây truyền qua đường tình dục và tham gia vào nạn buôn bán tình dục.
- Cũng có thể làm tăng nguy cơ mắc các vấn đề sức khỏe của mẹ và trẻ em, bao gồm mang thai ở tuổi vị thành niên, biến chứng thai kỳ và tử vong thai nhi.
- Ngoài ra còn bao gồm một loạt các bệnh mãn tính và các nguyên nhân hàng đầu gây tử vong, chẳng hạn như ung thư, tiểu đường, bệnh tim và tự tử.
- Các trải nghiệm bất lợi thời thơ ấu và các yếu tố cộng đồng như sống trong các khu dân cư thiếu nguồn lực có thể gây ra căng thẳng độc hại. Căng thẳng độc hại (căng thẳng kéo dài) từ ACEs có thể ảnh hưởng tiêu cực đến sự phát triển não bộ, hệ miễn dịch và hệ thống phản ứng căng thẳng của trẻ. Những thay đổi này có thể ảnh hưởng đến sự chú ý, khả năng ra quyết định và khả năng học tập của trẻ.
Trẻ em lớn lên trong môi trường căng thẳng độc hại có thể gặp khó khăn trong việc hình thành các mối quan hệ lành mạnh và ổn định. Chúng cũng có thể có lịch sử công việc không ổn định khi trưởng thành và phải vật lộn với vấn đề tài chính, sự ổn định công việc và trầm cảm suốt đời. Những ảnh hưởng này cũng có thể truyền sang con cái của chúng. Một số trẻ em có thể phải tiếp tục tiếp xúc với căng thẳng độc hại từ những tổn thương kéo dài. Những tổn thương kéo dài này bao gồm tác động của nghèo đói do thiếu cơ hội giáo dục và kinh tế.
Các yếu tố rủi ro và yếu tố bảo vệ là gì?
Một số người có nguy cơ trải qua một hoặc nhiều trải nghiệm bất lợi thời thơ ấu cao hơn những người khác. Mặc dù tất cả trẻ em đều có nguy cơ trải qua ACEs, nhưng nhiều nghiên cứu cho thấy sự khác biệt trong những trải nghiệm này. Những khác biệt này có liên quan đến môi trường kinh tế và xã hội mà một số gia đình đang sống. Tỷ lệ ACEs cao hơn ở nữ giới, thanh thiếu niên đa văn hóa, thanh thiếu niên đồng tính nam, đồng tính nữ, song tính hoặc đang tìm hiểu về giới tính của mình.
Những trải nghiệm bất lợi thời thơ ấu thường không chỉ do một yếu tố duy nhất gây ra. Thay vào đó, sự kết hợp của nhiều yếu tố ở cấp độ cá nhân, mối quan hệ, cộng đồng và xã hội có thể làm tăng hoặc giảm nguy cơ bạo lực.
Mặc dù một số yếu tố rủi ro và bảo vệ nằm ở cấp độ cá nhân và gia đình, nhưng không một đứa trẻ hay cá nhân nào phải chịu trách nhiệm về những trải nghiệm bất lợi thời thơ ấu mà chúng gặp phải.
- Các yếu tố rủi ro là những đặc điểm có thể làm tăng khả năng trải qua những trải nghiệm bất lợi trong thời thơ ấu. Tuy nhiên, chúng có thể là nguyên nhân trực tiếp hoặc không phải là nguyên nhân trực tiếp.
- Các yếu tố bảo vệ là những đặc điểm có thể làm giảm khả năng gặp phải những trải nghiệm bất lợi trong thời thơ ấu.
Các yếu tố rủi ro
Các yếu tố rủi ro cá nhân và gia đình
- Các gia đình gặp khó khăn trong việc chăm sóc trẻ em có nhu cầu đặc biệt (ví dụ: khuyết tật, vấn đề sức khỏe tâm thần, bệnh mãn tính về thể chất).
- Trẻ em và thanh thiếu niên không cảm thấy gần gũi với cha mẹ/người chăm sóc và cảm thấy không thể tâm sự với họ về cảm xúc của mình.
- Thanh thiếu niên bắt đầu hẹn hò sớm hoặc quan hệ tình dục sớm.
- Trẻ em và thanh thiếu niên có ít hoặc không có bạn bè, hoặc có bạn bè tham gia vào các hành vi hung hăng hoặc phạm pháp.
- Các gia đình có người chăm sóc trẻ em hiểu biết hạn chế về nhu cầu hoặc sự phát triển của trẻ.
- Các gia đình có người chăm sóc từng bị lạm dụng hoặc bỏ rơi khi còn nhỏ.
- Các gia đình có người chăm sóc trẻ nhỏ hoặc cha mẹ đơn thân.
- Các gia đình có thu nhập thấp.
- Các gia đình có người lớn trình độ học vấn thấp.
- Các gia đình đang trải qua mức độ căng thẳng cao trong việc nuôi dạy con cái hoặc căng thẳng kinh tế.
- Các gia đình có người chăm sóc sử dụng đòn roi và các hình thức trừng phạt thể xác khác để kỷ luật trẻ.
- Các gia đình có kỷ luật không nhất quán và/hoặc mức độ giám sát và quản lý của cha mẹ thấp.
- Các gia đình bị cô lập và không kết nối với những người khác (gia đình mở rộng, bạn bè, hàng xóm).
- Các gia đình có nhiều mâu thuẫn và phong cách giao tiếp tiêu cực.
Các yếu tố rủi ro cộng đồng
- Các cộng đồng có tỷ lệ bạo lực và tội phạm cao.
- Các cộng đồng có tỷ lệ nghèo đói cao và cơ hội giáo dục và kinh tế hạn chế.
- Các cộng đồng có tỷ lệ thất nghiệp cao.
- Các cộng đồng dễ dàng tiếp cận ma túy và rượu.
- Những cộng đồng nơi hàng xóm không biết hoặc không quan tâm đến nhau và mức độ tham gia cộng đồng của cư dân thấp.
- Các cộng đồng có ít hoạt động cộng đồng dành cho thanh thiếu niên.
- Các cộng đồng có nhà ở không ổn định và cư dân thường xuyên di chuyển.
- Các cộng đồng nơi các gia đình thường xuyên gặp phải tình trạng thiếu an ninh lương thực.
- Các cộng đồng có mức độ rối loạn xã hội và môi trường cao.
Các yếu tố bảo vệ
Các yếu tố bảo vệ cá nhân và gia đình
- Gia đình tạo dựng những mối quan hệ an toàn, ổn định và yêu thương, nghĩa là trẻ em có một cuộc sống gia đình nhất quán, nơi chúng được an toàn, được chăm sóc và được hỗ trợ.
- Trẻ em có những tình bạn tích cực và mạng lưới bạn bè tốt.
- Những đứa trẻ học giỏi.
- Trẻ em có những người lớn quan tâm bên ngoài gia đình đóng vai trò là người hướng dẫn hoặc hình mẫu.
- Các gia đình mà cha mẹ/người chăm sóc có thể đáp ứng các nhu cầu cơ bản về thực phẩm, chỗ ở và dịch vụ chăm sóc sức khỏe cho trẻ em.
- Các gia đình có cha mẹ/người chăm sóc có bằng đại học trở lên.
- Các gia đình có cha mẹ/người chăm sóc có việc làm ổn định.
- Gia đình có mạng lưới hỗ trợ xã hội vững mạnh và mối quan hệ tích cực với những người xung quanh.
- Gia đình mà cha mẹ/người chăm sóc tham gia vào việc giám sát, quản lý và thực thi nhất quán các quy tắc của cha mẹ.
- Những gia đình mà cha mẹ/người chăm sóc/người lớn giải quyết xung đột một cách hòa bình.
- Gia đình nơi cha mẹ/người chăm sóc giúp trẻ em giải quyết vấn đề.
- Các gia đình cùng nhau tham gia các hoạt động vui vẻ, tích cực.
- Các gia đình khuyến khích tầm quan trọng của việc học ở trường đối với trẻ em.
Các yếu tố bảo vệ cộng đồng
- Các cộng đồng nơi các gia đình có thể tiếp cận với sự hỗ trợ về kinh tế và tài chính.
- Các cộng đồng nơi các gia đình có thể tiếp cận dịch vụ chăm sóc y tế và sức khỏe tâm thần.
- Các cộng đồng có điều kiện tiếp cận nhà ở an toàn và ổn định.
- Các cộng đồng nơi các gia đình có thể tiếp cận với dịch vụ chăm sóc trẻ em an toàn và chu đáo.
- Các cộng đồng nơi các gia đình có thể tiếp cận các chương trình và hoạt động ngoại khóa an toàn và hấp dẫn.
- Các cộng đồng nơi các gia đình có thể tiếp cận với giáo dục mầm non chất lượng cao.
- Các cộng đồng nơi người lớn có cơ hội việc làm với các chính sách thân thiện với gia đình.
- Các cộng đồng có mối quan hệ đối tác bền chặt giữa cộng đồng và doanh nghiệp, ngành y tế, chính phủ và các lĩnh vực khác.
- Những cộng đồng nơi cư dân cảm thấy gắn kết với nhau và tham gia vào các hoạt động cộng đồng.
- Những cộng đồng nơi bạo lực không được dung thứ hoặc chấp nhận.
Phòng ngừa
Những trải nghiệm tiêu cực trong thời thơ ấu có thể được ngăn ngừa. Một số yếu tố nhất định có thể làm tăng hoặc giảm nguy cơ trải qua những trải nghiệm tiêu cực trong thời thơ ấu.
Ngăn ngừa những trải nghiệm tiêu cực trong thời thơ ấu đòi hỏi phải hiểu và giải quyết các yếu tố khiến mọi người có nguy cơ hoặc được bảo vệ khỏi bạo lực. Việc tạo dựng các mối quan hệ và môi trường an toàn, ổn định và nuôi dưỡng cho tất cả trẻ em giúp ngăn ngừa các trải nghiệm bất lợi thời thơ ấu và giúp tất cả trẻ em phát huy hết tiềm năng của mình. Những mối quan hệ và môi trường này rất cần thiết để tạo ra những trải nghiệm tích cực trong tuổi thơ. Mỗi người đều có vai trò trong việc thúc đẩy những trải nghiệm tích cực trong tuổi thơ và ngăn ngừa những tác hại của ACEs.
Cha mẹ và người chăm sóc
- Hãy trò chuyện với con về sức khỏe tinh thần của chúng và hỗ trợ chúng vượt qua những khó khăn mà chúng có thể đang gặp phải.
- Hãy giúp con bạn học cách nhận biết và kiểm soát cảm xúc của mình.
- Hãy chú ý đến những dấu hiệu bất ổn ở con như giận dữ, thu mình, thay đổi trong kết quả học tập, giấc ngủ hoặc ăn uống, và tìm kiếm sự giúp đỡ khi cần thiết.
- Hãy tìm kiếm những cơ hội để khen ngợi con, vì điều đó đóng vai trò quan trọng trong sự phát triển cảm xúc và lòng tự trọng của trẻ.
- Hãy tìm kiếm các chương trình đào tạo kỹ năng nuôi dạy con cái để giúp xây dựng mối quan hệ bền chặt hơn với con.
Nuôi dạy con cái có thể rất khó khăn, do vậy việc nhờ giúp đỡ là điều hoàn toàn bình thường. Hãy liên hệ với người giữ trẻ, người chăm sóc trẻ, các thành viên trong gia đình hoặc bạn bè thân thiết. Thảo luận những lo lắng của bạn với bác sĩ của con bạn. Ngoài ra, hãy cân nhắc tìm hiểu xem cộng đồng của bạn có cung cấp các nhóm hỗ trợ hoặc chương trình dành cho cha mẹ và người chăm sóc trẻ hay không.
Cộng đồng
Mọi người đều có thể giúp ngăn ngừa các trải nghiệm bất lợi thời thơ ấu và thúc đẩy những trải nghiệm tích cực trong tuổi thơ bằng cách hỗ trợ trẻ em và gia đình tại nơi họ sinh sống và làm việc.
Bạn bè, người thân và những người lớn đáng tin cậy khác có thể cân nhắc việc tình nguyện làm người hướng dẫn tại các chương trình ngoại khóa hoặc trông trẻ.
Ngoài ra, tất cả chúng ta đều có thể ủng hộ những nỗ lực nhằm:
- Hãy ban hành các chính sách hỗ trợ gia đình chi phí chăm sóc trẻ em và dinh dưỡng lành mạnh.
- Áp dụng các chính sách giúp cha mẹ cân bằng trách nhiệm công việc và gia đình, chẳng hạn như nghỉ phép có lương để chăm sóc người thân và lịch làm việc linh hoạt.
- Thúc đẩy thái độ, niềm tin và hành vi không bạo lực.
- Tăng cường khả năng tiếp cận dịch vụ chăm sóc trẻ em và giáo dục chất lượng cao.
- Cung cấp các khóa huấn luyện dành cho phụ huynh dựa trên bằng chứng, miễn phí hoặc với chi phí thấp.
Tại sao phòng ngừa lại quan trọng
Ngăn ngừa các trải nghiệm bất lợi thời thơ ấu có thể làm giảm nhiều vấn đề sức khỏe. Ví dụ, việc ngăn ngừa ACEs có thể làm giảm số vụ tự tử ở học sinh trung học lên đến 89%, lạm dụng thuốc giảm đau theo toa lên đến 84%, và cảm giác buồn bã và tuyệt vọng kéo dài lên đến 66%. Ngoài ra, việc ngăn ngừa ACEs cũng có thể làm giảm nhiều vấn đề sức khỏe ở tuổi trưởng thành, bao gồm các bệnh mãn tính và các vấn đề sức khỏe tâm thần. Ước tính cho thấy việc ngăn ngừa ACEs có thể làm giảm số ca mắc bệnh tim mạch xuống 22% và trầm cảm xuống 78% ở người trưởng thành.
Mỗi đứa trẻ đều sở hữu tiềm năng to lớn về sức khỏe, hạnh phúc và khả năng tạo ra tác động tích cực. Khi chúng ta ngăn ngừa các trải nghiệm bất lợi thời thơ ấu, chúng ta cũng ngăn ngừa nguy cơ sau này chúng có thể vướng vào bạo lực, lạm dụng chất gây nghiện, trầm cảm và hành vi tự tử. Chúng ta cũng giảm nguy cơ mắc các bệnh khác như ung thư, tiểu đường và bệnh tim mạch.
Tất cả trẻ em đều xứng đáng có cơ hội tốt nhất để có sức khỏe và hạnh phúc suốt đời. Phòng ngừa, nhận diện và ứng phó với các trải nghiệm bất lợi thời thơ ấu là cách hiệu quả nhất để đạt được điều này. Cùng nhau, chúng ta có thể giúp tạo ra những khu phố, cộng đồng và một thế giới nơi mọi trẻ em đều có thể phát triển mạnh mẽ.
Nguồn: cdc.gov (CDC Hoa Kỳ)






