NHÃN QUAN NAM GIỚI: KHI CUỘC ĐỜI PHỤ NỮ LÀ MỘT MÀN TRÌNH DIỄN

Có bao giờ bạn thắc mắc tại sao các nữ chiến binh trong game luôn được trang bị những bộ “giáp bikini” thiếu vải, hay tại sao trong một vài bộ phim Hollywood, ống kính máy quay lại luôn “vô tình” tập trung vào đường cong của diễn viên nữ? Sự phô bày bất hợp lý này là sản phẩm điển hình của tư duy tình dục hóa (sexualization) và vật thể hóa (objectification) phụ nữ. Ở đó, người nữ hoặc nhân vật nữ bị tước bỏ năng lực lẫn vai trò chủ thể và bị biến thành một “món hàng” mang giá trị thị giác. Tư duy ấy không tự nhiên sinh ra, mà được vận hành bởi một bộ lọc đứng đằng sau, được gọi với cái tên “Nhãn quan nam giới (The Male Gaze)”. Do nhà phê bình điện ảnh Laura Mulvey nêu ra vào năm 1975, nhãn quan nam giới mô tả cách thế giới, điện ảnh và truyền thông đại chúng được xây dựng qua đôi mắt của đàn ông dị tính (heterosexual males). Trong ống kính ấy, người đàn ông giữ vị thế là "chủ thể quan sát", còn phụ nữ bị đẩy vào vai "đối tượng bị quan sát".

Điều đáng nói là nhãn quan nam giới không chỉ đóng khung trong những nhân vật hư cấu trên màn ảnh, mà còn phủ bóng lên chính những người phụ nữ bằng xương bằng thịt ngoài đời thực. Nghịch lý này được vạch trần rõ nét qua một thử nghiệm xã hội nổi tiếng năm 2016 của YouTuber Joey Salads (Sexy vs Breastfeeding in Public). Khi một người mẫu mặc áo khoét sâu khoe ngực quyến rũ trên phố, đám đông nam giới thoải mái nhìn ngắm và tán thưởng. Nhưng khi một người mẹ vén áo cho con bú ngay gần đó, họ lập tức tỏ ra khó chịu và cằn nhằn. Sự đối lập này bóc tách bản chất của nhãn quan nam giới: hình ảnh bộ ngực phụ nữ chỉ được chấp nhận khi nó đóng vai trò "vật trang trí” phục vụ cho khao khát của nam giới. Nhưng khi bộ ngực ấy thực hiện chức năng sinh học tự nhiên, tức là thoát khỏi mục đích phục vụ thị giác của đàn ông, nó lập tức bị xem là "chướng mắt".

(Ảnh: Culturico)

Ngày nay, bất chấp các khẩu hiệu như “Hãy là chính mình” hay công tác tư tưởng “Phụ nữ làm đẹp vì bản thân họ”, không ít phụ nữ hiện đại vẫn chưa thể thoát khỏi nhãn quan nam giới. Bằng chứng nằm ở cách họ góp phần vào chủ nghĩa tiêu dùng (consumerism) của nền kinh tế tư bản, nơi gieo rắc sự bất an (insecurities) dưới góc nhìn soi mói của nhãn quan nam giới thông qua việc “phát minh” những khuyết điểm mới cho phụ nữ, để rồi bán lại cho họ lời hứa về một "sự hoàn hảo" nhằm thuyết phục họ tự chi tiền sửa chữa chính mình. Tuy nhiên, nhiều người có thể phản biện rằng "đấy là lựa chọn của họ". Ví dụ như câu chuyện về việc triệt lông. Chúng ta đều biết một trong những tiêu chuẩn sắc đẹp khắt khe áp đặt lên phụ nữ là làn da phải nhẵn nhụi, mịn màng. Khi một người phụ nữ chủ động đến spa triệt lông, cô ấy có thể hoàn toàn cảm thấy dễ chịu và tin rằng đó là quyền tự quyết của chính mình. Nhưng đó chính là "thế lưỡng nan của sự lựa chọn" (the choice dilemma): Liệu lựa chọn đó có thực sự 100% xuất phát từ mong muốn tự nhiên của cô ấy, hay nó là kết quả của việc cô ấy đã vô thức hấp thụ (internalize) chuẩn mực của nhãn quan nam giới từ khi còn nhỏ? Dù sự thật có là gì, khi một lựa chọn cá nhân lại vô tình trùng khớp hoàn hảo với kịch bản mà xã hội kỳ vọng, thì nhãn quan nam giới cũng đã làm tốt “nhiệm vụ” của mình, nhưng dưới vỏ bọc “tự do lựa chọn”.

Thực tế, cũng có không ít phụ nữ hiện đại dũng cảm từ chối chịu sự chi phối của nhãn quan nam giới. Họ tự tin phát triển theo hướng mình muốn, ăn mặc vì sự thoải mái của bản thân và tự do thể hiện cá tính riêng. Nhưng chính vì dám bước ra khỏi kịch bản mà nhãn quan nam giới làm đạo diễn, họ lập tức phải hứng chịu những làn sóng chỉ trích và phán xét. Sự phản ứng gay gắt của xã hội dành cho những người phụ nữ "lệch chuẩn" này đã phơi bày một thực tế cay đắng: Xã hội chưa bao giờ để phụ nữ được tự do phát triển một cách tự nhiên, thay vào đó, họ đòi hỏi phụ nữ phải liên tục “trình diễn” vai “người nữ” qua những khuôn mẫu cố định về cách ăn mặc, cử chỉ và thái độ. Chính trong bối cảnh đó, tư tưởng của nhà văn và nhà triết học người Pháp Simone de Beauvoir mới bộc lộ trọn vẹn sức nặng: "Người ta không sinh ra là phụ nữ, mà là trở thành phụ nữ” (One is not born, but rather becomes a woman). Trong cuốn sách “Giới tính thứ hai” (The Second Sex) xuất bản năm 1949, Beauvoir cho rằng một người không nghiễm nhiên được công nhận là phụ nữ chỉ nhờ các đặc điểm sinh học, mà trở thành phụ nữ thông qua sự “chỉ dạy” của xã hội. Ở đó, nhãn quan nam giới làm đạo diễn, đưa ra quyết định về điều gì là một “phụ nữ chuẩn mực”, và rồi cũng chính nó thực hiện vai trò khán giả để đánh giá và “trừng phạt” những ai không làm đúng kịch bản. Phụ nữ, dù ở thời đại nào, vẫn đang bị đặt vào một hành trình kéo dài chỉ để "trở thành" thứ mà người khác muốn nhìn.

(Ảnh: The Harvard Crimson)

Nếu nhãn quan nam giới là chiếc lồng kính giam giữ phụ nữ trong tư cách một vật thể bị quan sát, thì nhãn quan nữ giới (The Female Gaze) chính là chiếc búa đập tan lồng kính đó để trả lại cho họ quyền tự quyết và làm chủ. Khái niệm nhãn quan nữ giới không thuần túy không chỉ là việc hoán đổi vị trí để phụ nữ “nhìn ngắm” và tình dục hóa đàn ông, mà còn là một cuộc cách mạng về một điểm nhìn sâu sắc hơn. Nhãn quan nữ giới tập trung vào việc thấu cảm thay vì nhìn ngắm, khai thác thế giới nội tâm thay vì phơi bày cơ thể. Trong ống kính của các nhà làm phim nữ như Greta Gerwig hay Sofia Coppola, người phụ nữ không còn bị “cắt khúc” thành những đường cong gợi cảm dưới góc máy soi mói. Họ hiện lên với những khoảnh khắc đời thường, những tổn thương, sự bối rối, và cả những khao khát hỗn độn của một con người bằng xương bằng thịt. Khi đó, bộ ngực, làn da hay bộ trang phục không còn mang nhiệm vụ “trình diễn” hay kích thích thị giác của khán giả, mà trở thành công cụ biểu đạt trải nghiệm sống của chính nhân vật. Nhãn quan nữ giới giải phóng phụ nữ khỏi áp lực phải liên tục “trở thành” một biểu tượng hoàn hảo theo kịch bản xã hội, cho phép họ tồn tại một cách chân thực nhất, nơi vẻ đẹp không được định nghĩa bằng sự vừa mắt của người xem, mà bằng sự tự do của chính người trong cuộc.

Thu An tổng hợp

Nguồn tham khảo:

• https://trangtamly.blog/2026/01/28/nhan-quang-nam-gioi-the-male-gaze/
• https://www.facebook.com/share/v/1GgFcT3xdp/