KHÔNG CÓ THỨ GÌ GỌI LÀ “NỮ QUYỀN ĐỘC HẠI”- PHẦN 1

Sự phát triển mạnh mẽ của không gian mạng đã biến Internet thành "đô thị số", nơi những chủ đề xã hội như nữ quyền được cộng đồng thảo luận cởi mở và sâu sắc hơn bao giờ hết. Thế nhưng, sự bùng nổ thông tin cũng là một con dao hai lưỡi. Việc tiếp cận các quan điểm tản mác, thiếu hệ thống đã dẫn đến hàng loạt cách nhìn nhận và giải thích khác nhau về nữ quyền, tạo nên vô số luồng tranh cãi gay gắt trên các diễn đàn. Đỉnh điểm của những bất đồng này là việc không ít người dần nảy sinh định kiến, đánh đồng toàn bộ phong trào nữ quyền với tư tưởng cực đoan hoặc "thù ghét nam giới". Thực chất, nữ quyền là một tập hợp gồm nhiều trường phái tư tưởng khác nhau với trọng tâm khác nhau, nhưng tất cả đều hướng đến một mục tiêu duy nhất: mang lại bình đẳng cho phụ nữ. Bài viết này sẽ giúp bạn có cái nhìn toàn diện hơn về các nhánh tư tưởng trong phong trào nữ quyền.

1. Nữ quyền tự do (Liberal Feminism)

Nữ quyền tự do là trường phái xuất hiện sớm nhất, ra đời từ cuối thế kỷ 18 trong Thời kỳ Khai sáng (The Age of Enlightenment) ở châu Âu và phát triển mạnh mẽ trong Làn sóng Nữ quyền Thứ nhất (First Wave Feminism). Bắt nguồn từ Chủ nghĩa Tự do (Liberalism) và Chủ nghĩa Cá nhân (Individualism), trường phái này định nghĩa bất bình đẳng giới là hệ quả của những định kiến xã hội, dẫn đến rào cản và thiếu sót trong hệ thống pháp lý, ngăn cản phụ nữ tiếp cận các cơ hội bình đẳng như nam giới. Nguyên tắc cốt lõi của nữ quyền tự do dựa trên niềm tin rằng mọi cá nhân, không phân biệt giới tính, đều có lý trí và quyền tự do tự quyết. Do đó, mục tiêu hàng đầu là cải cách thể chế nhằm đạt được sự bình đẳng trước pháp luật, trong đó có quyền bầu cử, quyền được giáo dục và cơ hội nghề nghiệp. Thành tựu rực rỡ nhất của trường phái này chính là chiến dịch giành quyền bầu cử cho phụ nữ (Suffrage Movement) vào thế kỷ 19. Đến thế kỷ 20, trường phái này mở rộng sang thúc đẩy bình đẳng nơi làm việc, quyền sinh sản và các luật chống phân biệt đối xử trong khuôn khổ dân chủ. Tuy nhiên, nữ quyền tự do bị chỉ trích vì cách tiếp cận có phần ngây thơ khi cho rằng chỉ cần sửa đổi luật pháp là sự bình đẳng sẽ tự khắc xảy ra. Bên cạnh đó, nữ quyền tự do còn thường bị gắn nhãn là "White Feminism" (Nữ quyền da trắng) vì tập trung vào nhu cầu của phụ nữ da trắng, đặc quyền của tầng lớp trung thượng lưu, trong khi hoàn toàn bỏ qua những rào cản chồng chéo về chủng tộc và kinh tế mà phụ nữ da màu và tầng lớp lao động (working class) phải đối mặt.

(Ảnh: The Unedit)

2. Nữ quyền cấp tiến (Radical Feminism)

Nữ quyền cấp tiến bùng nổ vào cuối thập niên 1960 trong Làn sóng Nữ quyền Thứ hai (Second Wave Feminism), ra đời khi phụ nữ nhận thức rằng, dù họ được bầu cử và đi làm bình đẳng như nam giới, họ vẫn bị bóc lột và đàn áp trong hệ thống gia đình và xã hội. Bắt nguồn từ chữ “radix” trong tiếng Latinh nghĩa là "gốc rễ", nữ quyền cấp tiến định nghĩa sự áp bức phụ nữ không nằm ở vấn đề pháp lý hay kinh tế đơn thuần, mà cắm rễ sâu xa trong chế độ phụ quyền (patriarchy), một hệ thống toàn diện, nơi nam giới thống trị và kiểm soát phụ nữ. Nguyên tắc cốt lõi của họ khẳng định sự áp bức diễn ra trong cả không gian công cộng lẫn riêng tư: từ sự đàn áp mang tính hệ thống trong luật pháp cho đến việc bóc lột lao động trong gia đình, sự vật thể hóa cơ thể phụ nữ (objectification) và việc sử dụng bạo lực giới (hiếp dâm, bạo lực gia đình) như những công cụ hệ thống nhằm duy trì sự phục tùng. Do đó, khác với nữ quyền tự do, mục tiêu của nữ quyền cấp tiến không phải là cải cách một hệ thống vốn được thiết kế để áp bức phụ nữ, mà là xóa bỏ tận gốc chế độ phụ quyền cùng các thể chế liên quan phục vụ nó như chính phủ, tôn giáo, gia đình, và đòi lại trọn vẹn quyền tự chủ của phụ nữ, đồng thời thiết lập các cơ quan và không gian an toàn do phụ nữ quản lý. Tuy nhiên, nữ quyền cấp tiến cũng nhận chỉ trích gay gắt vì góc nhìn có phần phiến diện và cực đoan. Bằng việc giả định một "sự gắn kết nữ giới chung" (universal sisterhood), họ vô tình lấy trải nghiệm của phụ nữ dị tính, da trắng và trung thượng lưu làm trung tâm, bỏ qua rào cản chồng chéo về tính dục, chủng tộc và giai cấp đối với phụ nữ đồng tính và chuyển giới, phụ nữ da màu và phụ nữ thuộc tầng lớp lao động. Ngoài ra, việc quy mọi sự áp bức về chế độ phụ quyền và coi nam giới như “kẻ thù chung” khiến họ vấp phải sự phản bác từ trường phái nữ quyền Mác-xít, đồng thời bị gắn mác với tư tưởng “thù ghét đàn ông” (misandry).

3. Nữ quyền Mác-xít (Marxist Feminism)

Nữ quyền Mác-xít, hay còn gọi là Nữ quyền Xã hội chủ nghĩa (Socialist Feminism), giống với nữ quyền cấp tiến, cũng phát triển rực rỡ trong giai đoạn Làn sóng Nữ quyền Thứ hai. Tuy nhiên, khác với nữ quyền cấp tiến, nữ quyền Mác-xít chịu ảnh hưởng của lý thuyết Mác-xít và cho rằng: vấn đề áp bức phụ nữ là sản phẩm của sự kết hợp chặt chẽ giữa chủ nghĩa tư bản (capitalism) và chế độ phụ quyền (patriarchy). Trường phái này chỉ ra rằng hệ thống tư bản vận hành dựa trên sự bóc lột hai lần đối với phụ nữ: vừa bị trả lương thấp hơn nam giới trong lực lượng lao động chính thức, vừa phải gánh vác toàn bộ "lao động tái sản xuất" như việc nhà, chăm sóc gia đình, nuôi dạy thế hệ lao động tiếp theo, những công việc không được trả lương nhưng lại giúp duy trì bộ máy tư bản. Do đó, trọng tâm của nữ quyền Mác-xít là gắn liền cuộc đấu tranh giải phóng phụ nữ với cuộc cách mạng xóa bỏ bất bình đẳng giai cấp, giải phóng người lao động khỏi sự chi phối của tư bản. Tuy nhiên, hạn chế lớn nhất của trường phái này là sự phức tạp mang tính lý thuyết khi cố gắng dung hòa hai hệ thống tư tưởng lớn, khiến nó khó biến thành các chương trình hành động thực tiễn rõ ràng.

(Ảnh: Monthly Review)

4. Nữ quyền văn hoá (Cultural Feminism)

Nữ quyền văn hóa phát triển từ giữa thập niên 1970 như một nhánh tách ra từ nữ quyền cấp tiến, ra đời từ sự phản đối xu hướng ép buộc phụ nữ phải "bắt chước" hay chạy theo các tiêu chuẩn nam tính để đạt được bình đẳng. Trường phái này định nghĩa bất bình đẳng giới bắt nguồn từ việc xã hội phụ quyền liên tục hạ thấp các thuộc tính nữ giới, đồng thời đề cao một "thứ văn hóa nam tính" đầy cạnh tranh và bạo lực. Nguyên tắc cốt lõi của nữ quyền văn hoá dựa trên niềm tin rằng nam và nữ có sự khác biệt sâu sắc về bản chất và trải nghiệm sống; trong đó, các giá trị nữ tính như sự chăm sóc, nuôi dưỡng, đồng cảm và hòa bình mang lại sự chữa lành cho xã hội. Do đó, mục tiêu của trường phái nữ quyền văn hóa là tôn vinh và xây dựng một "văn hóa nữ giới" riêng biệt thông qua nghệ thuật, cộng đồng và không gian riêng, thay vì cố gắng hòa nhập vào hệ thống nam quyền hiện có. Tuy nhiên, hạn chế lớn nhất của nữ quyền văn hóa là việc sa vào chủ nghĩa bản chất (essentialism). Bằng cách mặc định phụ nữ "bản chất" là hòa nhã còn nam giới là hung hăng, họ vô tình củng cố lại chính những định kiến giới cố hữu mà xã hội phụ quyền từng dùng để đẩy phụ nữ về không gian gia đình. Hơn nữa, nữ quyền văn hoá cũng bị chỉ trích là khái quát hoá trải nghiệm của tất cả phụ nữ, bỏ qua những khác biệt về chủng tộc, giai cấp, xu hướng tính dục, đồng thời phớt lờ sự đa dạng của tính nữ. Ngoài ra, việc quá tập trung vào thay đổi văn hóa và lối sống cá nhân khiến trường phái này bị chỉ trích là xao nhãng các cuộc đấu tranh chính trị, kinh tế và thể chế mang tính thực tế.

Nhìn lại chiều dài lịch sử, từ nữ quyền tự do, cấp tiến cho đến Mác-xít hay văn hóa, dù còn những thiếu sót trong nguyên tắc và lý luận, song tất cả các trường phái nền tảng này đều gặp nhau ở một giao điểm duy nhất: nỗ lực trao quyền (empower) và bảo vệ phụ nữ khỏi những bất công của chế độ phụ quyền. Bản thân những thiếu sót của từng trường phái không xuất phát từ mục đích "thù ghét nam giới" hay "độc hại", mà đơn giản là hệ quả của việc một lý thuyết không thể bao quát hết mọi khía cạnh phức tạp của đời sống trong bối cảnh thời đại đó. Do đó, cái gán nhãn "Nữ quyền độc hại" vốn chỉ là một sự hiểu lầm (hoặc cố tình bóp méo) khái niệm; bởi cốt lõi của nữ quyền, dù ở bất kỳ hình thái nào, chưa bao giờ là một cuộc tấn công hay triệt tiêu nam giới.

Chính việc liên tục tự nhìn nhận và sửa đổi những "điểm mù" của các trường phái tiền đề đã trở thành động lực thúc đẩy sự ra đời của các luồng tư tưởng hiện đại, đa chiều và tiến bộ hơn ở giai đoạn tiếp theo. Bước sang Phần 2, chúng ta sẽ cùng khám phá những trường phái tư tưởng mới hơn, nơi cuộc đấu tranh vì bình đẳng giới bóc tách sự áp bức đa tầng qua Intersectional Feminism (Nữ quyền giao thoa), giải phóng hoàn toàn các khái niệm cố hữu cùng Postmodern Feminism (Nữ quyền hậu hiện đại), và thậm chí được mở rộng ra ngoài phạm vi con người với Ecofeminism (Nữ quyền sinh thái).

Thu An

Nguồn tham khảo:

• https://www.simplypsychology.org/liberal-feminism.html
• https://www.thoughtco.com/what-is-radical-feminism-3528997
• https://www.thoughtco.com/socialist-feminism-womens-history-definition-3528988
• https://www.thoughtco.com/cultural-feminism-definition-3528996