KHÔNG CÓ THỨ GÌ GỌI LÀ “NỮ QUYỀN ĐỘC HẠI” - PHẦN 2

Cuộc đấu tranh vì bình đẳng giới không còn dừng lại ở những góc nhìn đơn nhất, mà chuyển mình mạnh mẽ sang các trường phái hiện đại, đa chiều và tiến bộ hơn. Tại đây, tư tưởng nữ quyền được mở rộng phạm vi: từ việc nhìn nhận vấn đề rộng hơn qua lăng kính giao thoa của các yếu tố như chủng tộc, giai cấp, xu hướng tính dục, bản dạng giới cho đến việc giải phóng hoàn toàn các cấu trúc giới cố hữu, và thậm chí là liên kết với môi trường và biến đổi khí hậu.

1. Nữ quyền giao thoa (Intersectional Feminism)

Ra đời vào năm 1989 từ thuật ngữ do nhà lý luận pháp lý Kimberlé Crenshaw đề xướng và sau này được UN Women thúc đẩy mạnh mẽ, nữ quyền giao thoa xuất hiện như một cú đập tan "điểm mù" lớn nhất của các làn sóng trước: sự thống trị của góc nhìn da trắng và trung thượng lưu. Trường phái này định nghĩa sự áp bức không tồn tại đơn lẻ dưới yếu tố "giới", mà là kết quả của sự giao thoa (intersection) giữa nhiều yếu tố định danh từ chủng tộc, giai cấp, xu hướng tính dục, bản dạng giới cho đến tuổi tác, khả năng cơ thể, quốc tịch, văn hoá. Nguyên tắc cốt lõi của nữ quyền giao thoa khẳng định không có một trải nghiệm phụ nữ chung. Các hệ thống bất công củng cố lẫn nhau, khiến tác động của các khủng hoảng toàn cầu như biến đổi khí hậu hay nghèo đói luôn giáng xuống nặng nề nhất vào những người yếu thế trong xã hội. Sự bất công mà một người phụ nữ đồng tính da trắng phải đối mặt không giống với của một người phụ nữ dị tính da màu hay một phụ nữ chuyển giới châu Á. Do đó, mục tiêu của trường phái này là tháo gỡ tận gốc các cấu trúc bất công đa tầng, đòi hỏi mỗi cá nhân tự nhìn nhận đặc quyền của mình để đưa trải nghiệm của những nhóm phụ nữ bên lề vào trung tâm của cuộc đấu tranh. Tuy nhiên, nữ quyền giao thoa cũng đối mặt với những thách thức lớn về mặt thực tiễn. Việc phân tách quá sâu các yếu tố định danh cá nhân đôi khi khiến phong trào sa vào cái bẫy của “chính trị định danh" (identity politics), dễ tạo ra sự phân mảnh và tranh cãi nội bộ giữa các nhóm yếu thế thay vì xây dựng một mặt trận liên minh thống nhất để thay đổi thể chế.

Dù không hoàn hảo, nữ quyền giao thoa vẫn được coi là hình thái nữ quyền duy nhất mang tính đại diện trọn vẹn. Bởi lẽ, nếu thiếu đi lăng kính giao thoa, nữ quyền sẽ vô tình trở thành kẻ áp bức, khi việc giải phóng cho một nhóm phụ nữ có đặc quyền vô tình củng cố sự bóc lột lên những người phụ nữ yếu thế hơn. Chủ nghĩa phụ quyền chưa bao giờ vận hành đơn độc, mà luôn bắt tay với phân biệt chủng tộc, giai cấp và các hình thức áp bức khác; vì vậy, nữ quyền không thể chỉ dừng lại ở việc đòi hỏi vị thế cho một nhóm nhỏ. Bằng việc nhìn nhận sự thật rằng không tồn tại một trải nghiệm phụ nữ chung, nữ quyền giao thoa đảm bảo rằng khi xã hội tiến bộ, tất cả phụ nữ, đặc biệt là những người ở đáy của các cấu trúc bất công, đều được nâng đỡ chứ không bị bỏ lại phía sau.

(Ảnh: The Global Institute for Women’s Leadership)

2. Nữ quyền hậu hiện đại (Post-modern Feminism) 

Phát triển từ cuối thế kỷ 20 và trở thành trụ cột của Làn sóng Nữ quyền Thứ ba (Third Wave Feminism), nữ quyền hậu hiện đại ra đời từ sự hoài nghi sâu sắc đối với các lý thuyết truyền thống vốn cố thu hẹp trải nghiệm của giới vào những khuôn mẫu cố định. Trường phái này định nghĩa giới không phải là một thực thể sinh học tự nhiên hay bất biến, mà là sản phẩm được kiến tạo bởi ngôn ngữ, văn hóa và cấu trúc quyền lực xã hội. Nguyên tắc cốt lõi của nữ quyền hậu hiện đại xoay quanh khái niệm "Tính thể hiện của giới" (Gender Performativity) do Judith Butler đề xướng, khẳng định rằng giới không phải là bản chất ta sinh ra đã có, mà được hình thành qua việc ta lặp đi lặp lại các hành vi, ngôn ngữ và kỳ vọng của xã hội mỗi ngày. Do đó, mục tiêu của trường phái này là giải phẫu và tháo gỡ (deconstruct) các định kiến nhị nguyên gò bó (nam/nữ, chuẩn mực/deviant), trả lại sự linh hoạt cho bản dạng để mỗi cá nhân tự do định nghĩa chính mình. Tuy nhiên, nữ quyền hậu hiện đại cũng nhận về nhiều chỉ trích vì tính chất quá trừu tượng và học thuật. Việc quá tập trung vào ngôn ngữ và triết học khiến trường phái này bị xem là xa rời các cuộc đấu tranh thực tế mang tính sống còn của phụ nữ phổ thông như bạo lực trên cơ sở giới hay khoảng cách thu nhập. Hơn nữa, việc cố gắng xóa bỏ khái niệm chung về "phụ nữ" vô tình tạo ra một nghịch lý: nó làm suy yếu chính nền tảng chính trị để phụ nữ tập hợp lực lượng và đòi hỏi các cải cách pháp lý thực tế.

3. Nữ quyền sinh thái (Ecofeminism)

Được nhà nữ quyền Françoise d'Eaubonne đề xướng vào năm 1974 và phát triển mạnh mẽ cùng với biến đổi khí hậu và khủng hoảng môi trường, nữ quyền sinh thái xuất hiện như một lăng kính độc đáo nối liền cuộc đấu tranh bình đẳng giới với sự sống của Trái Đất. Trường phái này định nghĩa sự áp bức phụ nữ và sự tàn phá thiên nhiên không phải là hai vấn đề tách biệt, mà đều xuất phát từ một gốc rễ chung: hệ thống phụ quyền và tư duy khai thác bóc lột. Nguyên tắc cốt lõi của nữ quyền sinh thái chỉ ra rằng tư tưởng thống trị coi nam giới/phát triển là đỉnh cao, trong khi đẩy phụ nữ/tự nhiên xuống vị trí cần “được” chinh phục; đồng thời khẳng định thiên tai và biến đổi khí hậu luôn giáng đòn nặng nề nhất vào phụ nữ do gánh nặng chăm sóc gia đình nhưng lại thiếu quyền lực kinh tế. Do đó, mục tiêu của nữ quyền sinh thái là tái cấu trúc mối quan hệ giữa con người với Trái Đất, xóa bỏ sự thống trị mang tính hệ thống để hướng tới một tương lai phát triển bền vững và công bằng. Tuy nhiên, nữ quyền sinh thái cũng vấp phải những chỉ trích về nguy cơ sa vào chủ nghĩa bản chất (essentialism). Việc tuyệt đối hóa mối liên hệ "bản năng" giữa phụ nữ và thiên nhiên (như hình tượng Mẹ Thiên Nhiên) vô tình củng cố lại định kiến rằng phụ nữ thuộc về cảm xúc và nuôi dưỡng, còn nam giới đại diện cho lý trí và khai phá. Ngoài ra, việc lãng mạn hóa vai trò này còn dễ dẫn đến nguy cơ đè nặng trách nhiệm gánh vác các giải pháp môi trường lên vai phụ nữ mà không thực sự chia sẻ quyền lực chính trị hay kinh tế với họ.

(Ảnh: Sustainable Fashion Magazine)

Nhìn lại toàn bộ hành trình phát triển của các trường phái tư tưởng nữ quyền, từ các trường phái nền tảng đến những góc nhìn tiến bộ hiện đại, ta thấy rõ phong trào nữ quyền chưa bao giờ là một khối lý thuyết cứng nhắc, mà nó liên tục tự phản tư và tiến hóa. Sự thật là, hầu hết các cấu trúc xã hội ngày nay đều mang tính phụ quyền, nơi nam giới giữ vai trò chi phối trong phần lớn các quyết định chính trị, kinh tế và văn hóa. Lịch sử đã chỉ ra rằng, phần lớn thực trạng này là hệ quả của quá trình xâm lược và thực dân hóa từ phương Tây, những cuộc xâm lược đã xóa bỏ vô số xã hội mẫu hệ vốn tồn tại hòa hợp trên thế giới để thay thế bằng chế độ phụ quyền Âu Mỹ.

Nữ quyền ra đời không phải để trả thù lịch sử hay đảo ngược sự thống trị sang phía ngược lại. Bản chất của phong trào xoay quanh một sự thật đơn giản: khi phụ nữ chiếm một nửa dân số thế giới, sự tiến bộ xã hội thực sự sẽ không bao giờ đạt được nếu thiếu đi sự tham gia trọn vẹn và tự nguyện của họ. Mỗi trường phái tư tưởng dù còn những điểm hạn chế mang tính thời đại, nhưng chưa từng có một lý thuyết nữ quyền nào dùng sự “thù ghét đàn ông" làm kim chỉ nam. Những hành vi cực đoan hay sự bóp méo khái niệm ở bề nổi mạng xã hội không thể đại diện cho toàn bộ chiều sâu triết học và mục đích cao đẹp của phong trào. Do đó, hoàn toàn không tồn tại cái gọi là "Nữ quyền độc hại"; đó chỉ là một chiếc nhãn dán vội vã sinh ra từ sự thiếu hiểu biết, hoặc từ nỗi sợ mất đi đặc quyền của những cấu trúc đã cũ. Cốt lõi của nữ quyền, ở bất kỳ thời đại nào, vẫn luôn là việc tháo gỡ áp bức và đòi lại bình đẳng chính đáng cho nữ giới.

Thu An

Nguồn tham khảo:

• https://www.unwomen.org/en/articles/explainer/intersectional-feminism-what-it-means-and-why-it-matters-right-now
• https://www.simplypsychology.org/postmodern-feminism.html
• https://earth.org/ecofeminism/
• https://www.thoughtco.com/what-is-feminism-3528958