HIỆU ỨNG MATILDA: KHI PHỤ NỮ VÔ HÌNH TRONG KHOA HỌC VÀ CÔNG NGHỆ

Trong lịch sử khoa học thế giới, cái tên Marie Curie được nhắc đến như một tượng đài độc nhất vô nhị khi là người phụ nữ duy nhất sở hữu 2 giải Nobel ở 2 lĩnh vực khác nhau (Vật lý năm 1903 và Hóa học năm 1911). Thế nhưng, ít ai biết rằng ở mùa giải Nobel Vật lý 1903, tên của bà ban đầu hoàn toàn vắng bóng trong danh sách đề cử; giải thưởng khi đó chỉ gọi tên chồng bà là Pierre Curie và nhà vật lý Henri Becquerel. Pierre Curie sau đó đã gửi một bức thư đanh thép đến Ủy ban chấm giải, khẳng định rằng những nghiên cứu của Marie đóng vai trò quan trọng trong các phát hiện chung, yêu cầu cả hai phải được vinh danh cùng nhau, đồng thời tuyên bố sẽ từ chối nhận giải nếu vợ mình không được công nhận xứng đáng. Sự chính trực của người bạn đời đã giúp bà lấy lại công bằng, nhưng nó cũng dấy lên câu hỏi: Có bao nhiêu bộ óc vĩ đại của phái nữ đã không gặp được sự "may mắn" như Marie Curie?

Hội nghị Solvay năm 1927 về cơ học lượng tử

(Ảnh: Benjamin Couprie, Institut International de Physique Solvay, Brussels, Bỉ).

Từ sau ra trước và từ trái sang phải: Auguste Piccard, Émile Henriot, Paul Ehrenfest, Édouard Herzen, Théophile de Donder, Erwin Schrödinger, Jules-Émile Verschaffelt, Wolfgang Pauli, Werner Heisenberg, Ralph Howard Fowler, Léon Brillouin, Peter Debye, Martin Knudsen, William Lawrence Bragg, Hendrik Anthony Kramers, Paul Dirac, Arthur Compton, Louis de Broglie, Max Born, Niels Bohr, Irving Langmuir, Max Planck, Marie Skłodowska Curie, Hendrik Lorentz, Albert Einstein, Paul Langevin, Charles-Eugène Guye, Charles Thomson Rees Wilson, Owen Willans Richardson

“Hiệu ứng Matilda” (The Matilda effect) được đặt theo tên của nhà hoạt động xã hội, nhà hoạt động nữ quyền và nhà xã hội học người Mỹ Matilda Joslyn Gage. Năm 1870, Gage đã viết một bài luận với tựa đề "Phụ nữ là nhà phát minh" để lên án quan niệm phổ biến lúc bấy giờ rằng phụ nữ thiếu động lực sáng tạo và tài năng khoa học. Trong bài luận, bà khẳng định: “Những nhận định như vậy được đưa ra một cách hời hợt hoặc thiếu hiểu biết. Truyền thống, lịch sử và trải nghiệm thực tế đều chứng minh rằng phụ nữ sở hữu những năng lực này ở mức độ cao nhất”. Thuật ngữ “hiệu ứng Matilda” sau này được nhà sử học Margaret W. Rossiter đặt tên vào năm 1993, nhằm vinh danh những công trình nghiên cứu ban đầu của Gage.

Vậy thì hiện tượng này có nghĩa là gì?

Hiệu ứng Matilda là sự thiên vị có hệ thống, trong đó những đóng góp, thành tựu và khám phá của phụ nữ bị bỏ qua, bị giảm thiểu hoặc bị quy cho các đồng nghiệp nam. Hiện tượng này đặc biệt phổ biến trong các lĩnh vực STEM (Khoa học, Công nghệ, Kỹ thuật và Toán học), mặc dù nó ảnh hưởng đến phụ nữ trong tất cả các lĩnh vực. 

Bản chất của nghiên cứu khoa học là sự hợp tác. Thế nhưng, xuyên suốt lịch sử, xã hội chỉ chú ý và tôn vinh các cá nhân, chủ yếu là nam giới. Qua đó, trong một thời gian dài, những thành tựu khoa học đột phá chỉ được gán cho một nhà khoa học hoặc một nhóm nhỏ nhà khoa học, cũng chủ yếu là nam giới. Sau đây là một vài ví dụ nổi bật nhất về hiệu ứng Matilda. 

Lise Meitner (1878-1968): Nhà vật lý hạt nhân – Mẹ đẻ của phản ứng phân hạch hạt nhân

Trong suốt gần 30 năm, Lise Meitner và nhà hóa học Otto Hahn là cặp bài trùng dẫn dắt các nghiên cứu về vật lý hạt nhân tại Đức. Khi phát hiện ra hiện tượng phân hạch hạt nhân (nuclear fission), nền tảng cho sự ra đời của năng lượng và bom nguyên tử, chính Meitner là người đầu tiên đưa ra công thức toán học và giải thích lý thuyết cốt lõi của hiện tượng này. Tuy nhiên, khi Ủy ban Nobel công bố giải thưởng Hóa học năm 1944, chỉ có Otto Hahn được xướng tên. Bà được đề cử giải Nobel 48 lần: 29 lần ở hạng mục Vật lý từ năm 1937 đến năm 1965 và 19 lần ở hạng mục Hóa học từ năm 1924 đến năm 1948. Những người đề cử bà bao gồm một số nhà khoa học được kính trọng nhất của thế kỷ 20, nhiều người trong số họ đã nêu rõ vai trò của bà trong việc giải thích sự phân hạch hạt nhân. Bất chấp sự ủng hộ bền vững này, các Ủy ban Nobel đã nhiều lần từ chối trao giải cho bà, cả theo cá nhân lẫn theo nhóm. 

Rosalind Franklin (1920-1958): Nhà hoá học vật lý – Phát hiện ra cấu trúc của DNA

Một trong những phát hiện vĩ đại nhất của thế kỷ 20 là cấu trúc xoắn kép của DNA. Tuy nhiên, sách giáo khoa chỉ xưng tên hai nhà khoa học James Watson và Francis Crick là tác giả của phát hiện này. Thực tế, hai người kia có được thành tựu đó là nhờ “Bức ảnh số 51”, hình ảnh rõ nét nhất về DNA cho đến thời điểm đó, được chụp bởi Rosalind Franklin vào đầu tháng 5 năm 1952 bằng máy ảnh vi mô nghiêng và giá đỡ. Đầu năm 1953, đồng nghiệp nam của Franklin là Maurice Wilkins đã cho Watson và Crick xem bức ảnh số 51 của Franklin mà không có sự cho phép của bà. Watson cũng đã tiếp cận một số dữ liệu chưa được công bố khác của Franklin mà không có sự đồng ý của bà. Cuối cùng, 3 người Watson, Crick và Wilkins đã nhận Giải Nobel Y sinh danh giá năm 1962, còn Franklin thì mãi nằm trong góc khuất của lịch sử. 

Jocelyn Bell Burnell (1943-nay): Nhà vật lý thiên văn – Khám phá các sao xung

Năm 1967, Jocelyn Bell Burnell, khi đó là một nghiên cứu sinh 24 tuổi tại Đại học Cambridge, đã phát hiện ra các tín hiệu vô tuyến kỳ lạ từ vũ trụ, sau này được xác định là sao xung (pulsar), một trong những phát hiện thiên văn lớn nhất của thế kỷ. Bà là người trực tiếp rà soát hàng km dữ liệu giấy từ kính viễn vọng và phát hiện ra những điểm bất thường. Nhưng khi giải Nobel Vật lý năm 1974 vinh danh khám phá này, người nhận giải lại là Antony Hewish, cố vấn của bà, cùng một đồng nghiệp nam khác. Lý do được đưa ra một cách khiên cưỡng: Burnell chỉ là "học trò" và việc của bà chỉ là thu thập dữ liệu.

Đây chỉ là 3 trong hàng trăm nhà khoa học nữ là nạn nhân của Hiệu ứng Matilda. Họ bị tước đoạt vị thế không phải vì thua kém về trí tuệ, mà vì họ đã trót làm khoa học trong một kỷ nguyên mà xã hội từ chối tin rằng phụ nữ có thể dẫn đầu.  

Thực tế, vấn đề này sâu xa hơn việc một nhà khoa học nữ bị tước giải Nobel. Đó là việc họ không được đứng tên trong các nghiên cứu, hoặc chỉ xuất hiện như một dấu sao hoặc một dòng chú thích ở dưới trang giấy. Vậy sự thiếu tôn trọng đối với công trình nghiên cứu của các nhà khoa học nữ bắt nguồn từ đâu? Katie Hafner, nhà báo kiêm giám đốc sản xuất của dự án podcast “Những người phụ nữ bị lãng quên trong khoa học” (Lost Women of Science), cho rằng phụ nữ từ lâu đã ở những vị trí mà họ không thể đóng vai trò là tác giả của các nghiên cứu. Các nhà khoa học nữ chủ yếu chỉ được giao các vị trí trợ lý hoặc làm thư ký và không được bổ nhiệm làm trưởng khoa hoặc chủ nhiệm bộ môn. Thêm vào đó, họ thường phải đảm nhận vai trò nội trợ và làm mẹ và nhìn chung được coi trọng ít hơn so với các đồng nghiệp nam. Ngoài ra, nhiều phụ nữ làm việc cùng chồng của họ, những người cũng là nhà khoa học, và trong quá trình đó, họ thường thực hiện những công việc quan trọng, nhưng cuối cùng lại không được công nhận, để rồi những thành tựu đó được gán cho chồng hoặc đồng nghiệp của họ.

Mặc dù thế kỷ 21 chứng kiến ​​số lượng phụ nữ tham gia khoa học nhiều hơn bao giờ hết, bất bình đẳng vẫn còn đó và để bù đắp, cần phải giải quyết nhiều vấn đề: một mặt, cần phải làm cho các nhà khoa học nữ trước đây chưa được công nhận trở nên nổi bật; mặt khác, cần phải nâng cao nhận thức về sự bất bình đẳng trong nghiên cứu hiện nay. Khoa học không có giới tính và tiến bộ của nhân loại không thể đạt được một cách trọn vẹn nếu một nửa bộ óc của thế giới tiếp tục bị ngó lơ. 

Thu An

Nguồn tham khảo:

• https://www.lostwomenofscience.org/news-events/the-matilda-effect-how-women-are-becoming-invisible-in-science
• https://www.thematildaproject.com/scientists/rosalind-franklin
• https://www.thematildaproject.com/scientists/lise-meitner
• https://www.thematildaproject.com/scientists/jocelyn-bell-burnell
• https://doi.org/10.1096/fj.202000119