KHI AI TRỞ THÀNH VŨ KHÍ: BẠO LỰC GIỚI TRONG THỜI ĐẠI KỸ THUẬT SỐ

Lịch sử phát triển của công nghệ vốn bắt đầu từ nỗi sợ bị thay thế. Từ những cỗ máy cơ khí trong xưởng sản xuất thời kỳ cách mạng công nghiệp cho đến sự trỗi dậy mạnh mẽ của trí tuệ nhân tạo (AI) ngày nay, có thể thấy chúng ta luôn lặp lại cùng một câu hỏi: "Liệu máy móc có đẩy chúng ta ra bên ngoài?" Nhưng khác với những bánh răng vô hồn, AI không chỉ đe dọa kế sinh nhai; mặt tối đáng sợ hơn của nó nằm ở việc công nghệ này đang bị lợi dụng để biến thành một thứ "vũ khí" mới nhằm tấn công và thao túng con người, cả trên không gian mạng lẫn ngoài đời thực. Trên "chiến trường" không tiếng súng này, bất cứ ai cũng có thể trở thành nạn nhân; trong đó, phụ nữ và trẻ em gái là nhóm đối tượng dễ trở thành mục tiêu hàng đầu của các hành vi quấy rối, bạo lực và lạm dụng. 

Theo Quỹ Dân số Liên Hợp Quốc (UNFPA), có tới 38% phụ nữ sử dụng internet trên toàn cầu cho biết họ từng là nạn nhân của bạo lực trực tuyến. Tại khu vực Châu Á - Thái Bình Dương, báo cáo của UN Women ghi nhận khoảng 15% đến 58% phụ nữ phải trải qua các hành vi xâm hại có sự can thiệp của công nghệ. Đáng lo ngại hơn, khoảng 12,5% trẻ em trên thế giới (tương đương 300 triệu em) là nạn nhân của các hành vi quấy rối tình dục trực tuyến. Một nghiên cứu tại nước Úc cho thấy các bé gái chịu rủi ro bị gạ gẫm cao gấp 3 lần so với bé trai. Để dễ hình dung thực trạng bạo lực giới mà phụ nữ và trẻ em gái đang phải đối mặt trong kỷ nguyên số, UN Women đã chính thức định nghĩa Bạo lực giới có sử dụng công nghệ (Technology-Facilitated Gender-Based Violence - TFGBV) là: "Bất kỳ hành vi quấy rối, xâm hại, đe dọa hoặc tấn công nào nhắm vào một người dựa trên cơ sở giới, được thực hiện, hỗ trợ hoặc làm trầm trọng hơn bởi việc sử dụng các công nghệ kỹ thuật số và không gian mạng". Định nghĩa này cho thấy công nghệ không tự sinh ra bạo lực, nhưng nó đang đóng vai trò là "chất xúc tác" biến các hành vi bất bình đẳng giới vốn có ở đời thực trở nên nguy hiểm và khó lần vết hơn bao giờ hết.

Nguồn: UN Women

Không còn dừng lại ở những tin nhắn quấy rối, đe dọa hay những bình luận gạ gẫm, xúc phạm thông thường, bạo lực giới có sử dụng công nghệ trong thời đại AI bùng nổ đã biến tướng thành nhiều hình thức tinh vi, đe dọa trực tiếp đến danh dự, sự an toàn trên không gian mạng lẫn ngoài đời thực, cũng như sức khỏe tâm lý của nạn nhân. Đáng báo động nhất không thể không nhắc đến sự trỗi dậy của công nghệ Deepfake hay ứng dụng “lột đồ” bằng AI, góp phần tiếp tay cho nạn lạm dụng tình dục bằng hình ảnh. Lạm dụng tình dục bằng hình ảnh xảy ra khi hình ảnh hoặc video mang tính tình dục hoặc riêng tư của một người bị tạo ra, phát tán hoặc bị đe dọa phát tán mà không có sự đồng thuận của họ. Đây là hành vi xâm phạm nghiêm trọng quyền riêng tư và quyền tự quyết của mỗi người đối với cơ thể, hình ảnh và danh tính của mình. 

Công nghệ số vốn đã tạo điều kiện cho nạn lạm dụng tình dục bằng hình ảnh phát triển theo nhiều hình thức, song AI tạo sinh (Generative AI) đã đẩy vấn đề đi xa hơn khi cho phép việc sản xuất nội dung khiêu dâm tạo sinh được “tự động hóa” ở quy mô lớn và với tốc độ chóng mặt. Nhờ sự hỗ trợ của AI tạo sinh, việc tạo ra các bức ảnh hoặc video đồi truỵ, cắt ghép khuôn mặt của một người mà không cần sự đồng thuận của họ đã trở nên dễ dàng hơn bao giờ hết, chỉ sau vài thao tác và câu lệnh cơ bản. Bất cứ ai cũng có thể trở thành nạn nhân của lạm dụng tình dục bằng hình ảnh, từ chính trị gia, người nổi tiếng cho đến người thân, bạn bè xung quanh chúng ta. Theo Trung tâm Chống Thù ghét Kỹ thuật số (CCDH) - một tổ chức phi lợi nhuận có trụ sở tại Anh và Mỹ, Grok - công cụ AI được tích hợp trên nền tảng X - đã tạo ra khoảng 3 triệu hình ảnh tình dục hóa chỉ trong vòng 2 tuần, trong đó có khoảng 23.000 hình ảnh liên quan đến trẻ em. Ngoài ra, AI tạo sinh cũng làm gia tăng các hành vi “báo thù bằng ảnh nóng” (revenge porn) hay tống tiền tình dục (sextortion) thông qua các ứng dụng “lột đồ” và mô hình AI có khả năng tạo ra, chỉnh sửa hình ảnh, video giả mạo (deepfake). Công nghệ từng được hứa hẹn để phục vụ sáng tạo nghệ thuật nay lại bị sử dụng như một thứ vũ khí xâm phạm quyền riêng tư và tước đoạt quyền tự chủ về hình ảnh và danh tính của người khác, đặc biệt là phụ nữ.

Nguồn: YourStory

Có thể thấy, sự can thiệp của trí tuệ nhân tạo không đơn thuần là tạo ra những vấn nạn mới, mà nguy hiểm hơn, AI đang trầm trọng hóa những vấn đề vốn đã tồn tại trong xã hội và khiến chúng trở nên tinh vi, khó lường hơn. Nếu như công nghệ Deepfake tiếp tay cho nạn lạm dụng tình dục bằng hình ảnh trên không gian mạng, thì gần đây, AI bắt đầu "bước ra đời thực" thông qua các thiết bị phần cứng thông minh. Sự xuất hiện của các dòng kính thông minh tích hợp AI, điển hình như kính Meta Smart Glasses, đang xóa mờ ranh giới giữa một tiện ích công nghệ hiện đại và một công cụ xâm phạm đời tư biến tướng. Trong khi những hình thức quay, chụp lén mang tính thị dâm như camera giấu kín hay quay lén dưới váy (upskirting) vẫn chưa được giải quyết triệt để, kính thông minh lại cung cấp thêm một công cụ linh hoạt, kín đáo và khó phát hiện hơn. Ngay cả các biện pháp phòng ngừa hiện có, như yêu cầu điện thoại thông minh tại Nhật Bản phải phát ra âm thanh khi chụp ảnh, cũng có thể trở nên kém hiệu quả trước những thiết bị công nghệ mới. Thêm vào đó, gần đây, kính thông minh ngày càng được nhiều nhà sáng tạo nội dung là nam giới sử dụng để quay video trên mạng xã hội. Một khi video được đăng tải, đối tượng bị quay gần như mất quyền kiểm soát cách họ được tái hiện, diễn giải và nhìn nhận. Không ít video còn kéo theo những bình luận mang tính tình dục hóa, miệt thị và kỳ thị phụ nữ.

Bên cạnh đó, sự kết hợp giữa khả năng quay lén âm thầm và công nghệ tra cứu dữ liệu tức thì (doxxing) đã biến việc phụ nữ đi lại ở nơi công cộng thành một "canh bạc" về an toàn. Kẻ quấy rối giờ đây không còn cần rình rập hay tìm kiếm thủ công bởi vì đã có AI thay chúng thực hiện toàn bộ quy trình thu thập dữ liệu chỉ qua một ánh nhìn. Không những thế, công nghệ định vị và theo dõi trực tuyến (cyberstalking) kết hợp AI cũng đang biến môi trường mạng thành một chiếc bẫy rình rập dai dẳng. Đối với các nữ nhà báo, nhà hoạt động xã hội hay những người nữ có ảnh hưởng trên không gian số, các chiến dịch khủng bố tinh thần không còn dừng lại ở những lời lăng mạ vô hình. Việc thông tin riêng tư cá nhân bị bóc tách và phát tán rộng rãi với tốc độ của thuật toán đã trực tiếp biến những mối đe dọa trong không gian ảo thành mối nguy hiểm hiện hữu, đe dọa trực tiếp đến sự an toàn thể chất của họ trong đời thực.

Thu An tổng hợp

Nguồn tham khảo:

• https://www.facebook.com/share/p/1GiJDwgEYZ/
• https://www.facebook.com/share/p/1MJbvapjXQ/
• https://doi.org/10.1016/j.chiabu.2024.107186
• https://www.childlight.org/newsroom/over-300-million-children-a-year-are-victims-of-online-sexual-exploitation-and-abuse