Các giai đoạn của tuổi thiếu niên

Những thay đổi về thể chất, tình dục, nhận thức, xã hội và cảm xúc diễn ra trong giai đoạn này có thể mang đến sự mong chờ và lo lắng cho cả trẻ em và gia đình. Hiểu được những gì sẽ xảy ra ở các giai đoạn khác nhau có thể thúc đẩy sự phát triển lành mạnh trong suốt thời kỳ thanh thiếu niên và đến đầu tuổi trưởng thành.

Giai đoạn đầu tuổi vị thành niên (từ 10 đến 13 tuổi)

• Trong giai đoạn này, trẻ em thường bắt đầu phát triển nhanh hơn. Chúng cũng bắt đầu nhận thấy những thay đổi khác trên cơ thể, bao gồm mọc lông dưới cánh tay và gần bộ phận sinh dục, phát triển ngực ở nữ giới và tinh hoàn to ra ở nam giới. Những thay đổi này thường bắt đầu sớm hơn một hoặc hai năm ở bé gái so với bé trai, và một số thay đổi có thể bắt đầu sớm nhất là ở tuổi 8 đối với nữ và tuổi 9 đối với nam. Nhiều bé gái có thể bắt đầu có kinh nguyệt vào khoảng 12 tuổi, trung bình 2-3 năm sau khi bắt đầu phát triển ngực.
• Những thay đổi về thể chất này có thể khơi gợi sự tò mò và lo lắng ở một số bạn, đặc biệt là nếu họ không biết điều gì sẽ xảy ra hoặc điều gì là bình thường. Một số trẻ cũng có thể đặt câu hỏi về bản dạng giới của mình vào thời điểm này, và giai đoạn dậy thì có thể là thời điểm khó khăn đối với trẻ chuyển giới.
• Trẻ vị thành niên thường có lối suy nghĩ cụ thể, rành mạch, chỉ có trắng và đen. Mọi thứ hoặc đúng hoặc sai, hoặc tuyệt vời hoặc tồi tệ, không có nhiều khoảng trống ở giữa. Ở giai đoạn này, việc các bạn trẻ tập trung suy nghĩ vào bản thân (gọi là "tính vị kỷ") là điều bình thường. Do đó, trẻ ở độ tuổi tiền thiếu niên và đầu thiếu niên thường tự ti về ngoại hình và cảm thấy như luôn bị bạn bè đánh giá.
• Trẻ ở độ tuổi tiền thiếu niên cảm thấy cần sự riêng tư hơn. Các bạn trẻ có thể bắt đầu tìm cách tự lập khỏi gia đình. Trong quá trình này, họ có thể vượt qua ranh giới và phản ứng mạnh mẽ nếu cha mẹ hoặc người giám hộ củng cố các giới hạn.

Giai đoạn giữa tuổi vị thành niên (từ 14 đến 17 tuổi)

• Những thay đổi về thể chất trong giai đoạn dậy thì tiếp tục diễn ra trong giai đoạn giữa tuổi vị thành niên. Hầu hết các bạn nam sẽ bắt đầu giai đoạn tăng trưởng chiều cao nhanh chóng, và những thay đổi liên quan đến dậy thì vẫn tiếp diễn. Ví dụ, giọng nói có thể bị vỡ, trầm hơn. Một số bạn nữ có thể bị nổi mụn. Đối với các bạn nữ, những thay đổi về thể chất có thể gần như hoàn tất, và hầu hết các bạn gái lúc này đã có kinh nguyệt đều đặn.
• Ở độ tuổi này, nhiều thanh thiếu niên bắt đầu quan tâm đến các mối quan hệ lãng mạn và tình dục. Họ có thể đặt câu hỏi và khám phá bản sắc giới tính của mình, điều này có thể gây căng thẳng nếu họ không nhận được sự hỗ trợ từ bạn bè, gia đình hoặc cộng đồng. Một cách phổ biến khác để khám phá tình dục và giới tính ở thanh thiếu niên thuộc mọi giới tính là tự kích thích, hay còn gọi là thủ dâm.
• Nhiều thanh thiếu niên ở độ tuổi này thường xuyên tranh cãi với cha mẹ khi đấu tranh để giành lấy sự độc lập hơn. Họ có thể dành ít thời gian hơn cho gia đình và nhiều thời gian hơn cho bạn bè. Họ rất quan tâm đến ngoại hình của mình, và áp lực từ bạn bè có thể lên đến đỉnh điểm ở độ tuổi này.
• Não bộ tiếp tục thay đổi và trưởng thành ở giai đoạn này, nhưng vẫn có nhiều khác biệt trong cách suy nghĩ của một thiếu niên bình thường so với người trưởng thành. Phần lớn là do thùy trán là vùng não cuối cùng trưởng thành – quá trình phát triển chưa hoàn tất cho đến khi một người bước vào độ tuổi 20! Thùy trán đóng vai trò quan trọng trong việc điều phối quá trình ra quyết định phức tạp, kiểm soát xung động và khả năng xem xét nhiều lựa chọn và hậu quả.

Thiếu niên ở độ tuổi này có khả năng tư duy trừu tượng và xem xét "bức tranh toàn cảnh" tốt hơn, nhưng họ vẫn có thể thiếu khả năng áp dụng nó vào thực tế. Ví dụ, trong một số tình huống, trẻ em ở độ tuổi thiếu niên có thể thấy mình nghĩ những điều như:

• "Tôi học toán khá tốt và tôi thực sự muốn xem bộ phim này… một đêm bỏ học sẽ không thành vấn đề."
• "Tôi có thực sự phải dùng bao cao su khi quan hệ tình dục nếu bạn gái tôi đang dùng thuốc tránh thai không?"

Mặc dù họ có thể lý giải được việc tránh rủi ro bằng lý lẽ thông thường ngoài những tình huống này, nhưng cảm xúc mạnh mẽ thường vẫn chi phối các quyết định của họ khi sự bốc đồng xuất hiện.

Giai đoạn cuối tuổi vị thành niên (18-21 tuổi… và hơn nữa!)

Thanh thiếu niên giai đoạn cuối thường đã hoàn thành quá trình phát triển thể chất và đạt chiều cao tối đa của người trưởng thành. Lúc này, họ thường kiểm soát được bản năng tốt hơn và có khả năng đánh giá rủi ro và lợi ích chính xác hơn. So với thanh thiếu niên giai đoạn giữa, thanh thiếu niên giai đoạn cuối có thể thấy mình suy nghĩ rằng:

• "Mặc dù tôi rất thích phim của Paul Rudd, nhưng tôi cần phải học bài cho kỳ thi cuối kỳ."
• "Tôi nên dùng bao cao su… dù bạn gái tôi đang dùng thuốc tránh thai, nhưng nó không đảm bảo ngăn ngừa mang thai 100%."

Thanh thiếu niên bước vào giai đoạn đầu tuổi trưởng thành có ý thức mạnh mẽ hơn về cá tính riêng và có thể xác định được giá trị của bản thân. Họ có thể tập trung hơn vào tương lai và đưa ra quyết định dựa trên hy vọng và lý tưởng của mình.

Tình bạn và các mối quan hệ tình cảm trở nên ổn định hơn. Họ dần tách biệt về mặt cảm xúc và thể chất khỏi gia đình. Tuy nhiên, nhiều người thiết lập lại mối quan hệ "trưởng thành" với cha mẹ, coi họ như người ngang hàng để xin lời khuyên và thảo luận về những vấn đề chín chắn, hơn là một người có quyền uy.

Theo Brittany Allen, MD, FAAP & Helen Waterman, DO (healthychildren.org)