Hội thảo chia sẻ Báo cáo kết quả nghiên cứu đánh giá tác động của biến đổi khí hậu đối với sức khỏe người lao động tự do làm việc ngoài trời tại các thành phố lớn

Mở đầu hội thảo, PGS.TS. Nguyễn Thị Xuyên - Chủ tịch Hội Y học Việt Nam phát biểu khai mạc và nhấn mạnh tính cần thiết của việc nghiên cứu tác động của biến đổi khí hậu đối với sức khỏe người lao động ngoài trời. Đây là nghiên cứu đầu tiên tập trung vào vấn đề này, được thực hiện tại các khu vực có đặc điểm khí hậu, vị trí địa lý khác nhau tại Việt Nam, gồm bốn thành phố lớn là Hà Nội, Thành phố Hồ Chí Minh, Đà Nẵng và Cần Thơ trong 3 năm (2024 - 2026).

Nghiên cứu được triển khai với sự kết hợp giữa nghiên cứu thực địa và nghiên cứu chính sách, sử dụng cả phương pháp định tính và định lượng. Trong đó, nhóm nghiên cứu đã thực hiện 124 cuộc phỏng vấn sâu và khảo sát định lượng hơn 1.200 người lao động ngoài trời thuộc các nhóm công việc như xe ôm, người bán hàng rong, người giao hàng,…tại địa bàn nghiên cứu. 

Phát biểu từ đơn vị hỗ trợ, TS. Vũ Ngọc Anh - Giám đốc Nghiên cứu, Chủ nhiệm Chương trình Nghiên cứu Biến đổi khí hậu, Viện Nghiên cứu Xã hội Quốc gia, Vương quốc Anh nhấn mạnh rằng nghiên cứu nhằm phát hiện khoảng trống trong chính sách và số liệu thống kê đối với nhóm lao động tự do ngoài trời ở Việt Nam, từ đó đề xuất những hướng hành động nhằm tăng cường bảo vệ nhóm lao động này.

Mặc dù hạn chế của nghiên cứu đã được đề cập trong báo cáo, nhưng nhóm nghiên cứu đã đưa ra 4 phát hiện chính từ nghiên cứu nhóm người lao động tham gia khảo sát và phỏng vấn sâu:

• Mức độ phơi nhiễm với yếu tố khí hậu cực đoan của người lao động ngoài trời
• Nhận thức của người lao động thấy rõ nguy cơ nhưng vẫn phải tiếp tục công việc
• Ảnh hưởng sức khỏe nghiêm trọng nhưng việc tiếp cận chăm sóc y tế còn hạn chế
• Khoảng trống chính sách: chưa có quy định cụ thể nào đối với nhóm lao động tự do ngoài trời

Kết quả nghiên cứu tác động của biến đổi khí hậu đối với sức khỏe người lao động

Kết quả nghiên cứu cho thấy người lao động tự do làm việc ngoài trời phải đối mặt với tình trạng phơi nhiễm kéo dài và đồng thời chịu tác động của nhiều yếu tố nguy cơ. Các hiện tượng thời tiết cực đoan như nắng nóng, mưa lớn, ngập lụt và bão có thể kết hợp với môi trường ô nhiễm và những điều kiện lao động không bảo đảm, tạo thành các rủi ro chồng lấp đối với sức khỏe.

Nhóm nghiên cứu ghi nhận nhiều đặc điểm đáng lưu ý của lực lượng lao động này. Nam giới chiếm 59.2%, chủ yếu ở các nhóm xây dựng và bốc vác, trong khi nữ giới chiếm 40,8%, tập trung nhiều hơn ở nhóm bán hàng rong. Người từ 45 tuổi trở lên chiếm tỷ lệ cao nhất. Bên cạnh đó, 4,2% người tham gia chưa từng đi học và chỉ 8,7% có trình độ trên trung học phổ thông.

Điều kiện sống cũng cho thấy những yếu tố dễ làm gia tăng tính dễ bị tổn thương. Có 60,7% người lao động ở nhà trọ hoặc thuê nhà, 29,4% ở nhà tạm và hơn một phần ba phải sử dụng nguồn nước không sạch.

Đáng chú ý, chỉ khoảng 10% người lao động được tiếp cận các dịch vụ y tế. Nghiên cứu cũng ghi nhận những tác động đến sức khỏe thông qua các triệu chứng xuất hiện sau ngày làm việc, bệnh cấp tính và mãn tính cũng như tai nạn lao động liên quan đến thời tiết cực đoan.

Trong khi đó, nhận thức và khả năng ứng phó của người lao động còn hạn chế. Đa số chưa nhận diện đầy đủ các hiện tượng thời tiết cực đoan và chưa biết về các chính sách hỗ trợ. Việc ứng phó chủ yếu dựa vào kinh nghiệm cá nhân thay vì các tiêu chuẩn kỹ thuật.

Từ các kết quả trên, nghiên cứu kết luận rằng tính dễ bị tổn thương trước biến đổi khí hậu mang tính tích lũy và giao thoa, đồng thời sức khỏe cần được nhìn nhận trong mối quan hệ với năng suất lao động và sinh kế.

TS. Vũ Thị Minh Hạnh - Trưởng nhóm chuyên gia tư vấn báo cáo kết quả nghiên cứu tác động của BĐKH với sức khỏe của một số nhóm lao động tự do làm việc ngoài trời tại các đô thị lớn

Những khoảng trống trong chính sách bảo vệ lao động tự do ngoài trời

Nhóm nghiên cứu đã phân tích 45 văn bản pháp luật trong vòng 20 năm, từ năm 2004 đến năm 2024, nhằm xác định các chính sách liên quan đến lao động và biến đổi khí hậu, cũng như những thách thức trong quá trình thực thi.

Theo, TS.BS Trương Hồng Sơn - Phó Tổng thư ký Tổng hội Y học Việt Nam, Viện trưởng Viện Y học ứng dụng Việt Nam - chỉ có 45 trong 30.000 văn bản pháp luật liên quan đến người lao động, điều này cho thấy biến đổi khí hậu vẫn còn vắng bóng trong nhiều văn bản chính sách liên quan đến người lao động. Những nội dung như kiểm soát nhiệt độ, chế độ nghỉ ngơi hay các biện pháp bảo hộ đặc thù đối với lao động ngoài trời chưa được đề cập đầy đủ. Trong khi khoảng một phần ba đến một nửa lực lượng lao động làm việc ngoài trời, các văn bản đề cập trực tiếp đến nhóm này chỉ chiếm khoảng 5%.

Các nhóm dễ bị tổn thương cũng chưa được phản ánh đầy đủ trong khung chính sách. Chỉ có 3/45 văn bản được phân tích đề cập đến lao động nữ - nhóm có thể phải chịu nhiều gánh nặng đan xen. Bên cạnh đó, hệ thống an sinh xã hội hiện chưa bao phủ hiệu quả nhóm lao động tự do, với độ bao phủ bảo hiểm xã hội được báo cáo ở mức 0,2% đối với nhóm lao động phi chính thức.

Từ đó, nghiên cứu chỉ ra những khoảng trống lớn về kết nối liên ngành, sự phân mảnh chính sách, tính công bằng và cách tiếp cận giao thoa giữa các yếu tố khác nhau.

Dự thảo hướng dẫn bảo vệ sức khỏe người lao động ngoài trời tại tuyến cơ sở

Tại Hội thảo, PGS.TS. Lê Thị Thanh Xuân - Phó Viện trưởng Viện Đào tạo Y học dự phòng và Y tế công cộng giới thiệu dự thảo tài liệu hướng dẫn nhân viên trạm y tế xã/phường truyền thông về các biện pháp bảo vệ sức khỏe cho người lao động ngoài trời.

Tài liệu hướng tới việc chuẩn hóa kiến thức cho cán bộ y tế tuyến cơ sở, với nội dung dựa trên các văn bản pháp quy hiện hành. Phần hướng dẫn chuyên môn tập trung vào các vấn đề như ngưỡng an toàn khí hậu, sơ cứu say nắng, kiệt sức và kỹ năng sơ cứu ban đầu.

Bên cạnh kiến thức chuyên môn, tài liệu cũng đề xuất cách thức truyền thông linh hoạt, từ xác định nhu cầu và đối tượng đến lựa chọn nội dung, thông điệp, thời điểm và hình thức truyền thông phù hợp. Một nội dung khác là hỗ trợ quản lý, chuyển gửi và kết nối người lao động với bảo hiểm y tế, bảo hiểm và các nguồn trợ giúp xã hội.

Tài liệu dự kiến đi kèm các phụ lục như phiếu sàng lọc, kịch bản truyền thông, biểu mẫu và danh bạ các đầu mối hỗ trợ.

Chia sẻ của người lao động

Bà Đỗ Thị Hồng, đến từ Vĩnh Phúc, làm nghề nhặt đồng nát, chia sẻ về hành trình 37 năm di cư và làm việc tự do. Lớn lên ở vùng miền núi và chưa từng được đi học, bà cho biết biến đổi khí hậu đã khiến cơ thể thay đổi nhiều. Trải nghiệm với bệnh tật và việc thiếu tiếp cận bảo hiểm y tế cũng cho thấy những khó khăn mà người lao động tự do có thể phải đối mặt khi không còn đủ sức khỏe để tiếp tục làm việc.

Sự hiện diện và chia sẻ của người lao động tại hội thảo góp phần đưa những con số và kết quả nghiên cứu trở lại với bối cảnh đời sống thực tế - nơi những tác động của biến đổi khí hậu được cảm nhận trực tiếp qua sức khỏe, công việc và sinh kế mỗi ngày.

Người lao động chia sẻ về những khó khăn trước biến đổi khí hậu

Các đề xuất hành động

Theo nhóm nghiên cứu, vấn đề không chỉ nằm ở biến đổi khí hậu. Khi khí hậu thay đổi, điều kiện lao động thay đổi, từ đó rủi ro đối với sức khỏe và sinh kế gia tăng. Nghiên cứu xác định 4 phát hiện then chốt đối với người lao động: mức độ phơi nhiễm của người lao động rất cao và kéo dài; người lao động phải đối mặt với 6-15 loại rủi ro chồng lấp; những tác động đến sức khỏe đã hiện hữu; và khả năng tự thích ứng còn rất hạn chế.

5 KHOẢNG TRỐNG chính được chỉ ra gồm nhận diện nhóm dễ bị tổn thương, bảo vệ nghề nghiệp, an sinh xã hội, dữ liệu và sự phối hợp. Từ đó, nhóm nghiên cứu đề xuất chuyển từ cách tiếp cận đơn lẻ sang cách tiếp cận tích hợp.

Các kiến nghị được phân theo từng nhóm cơ quan, trong đó Bộ Y tế được đề xuất đưa bảo vệ sức khỏe người lao động ngoài trời vào hệ thống y tế hiện có; Bộ Nông nghiệp và Môi trường lồng ghép con người và sức khỏe vào các chính sách thích ứng khí hậu; Bộ Nội vụ mở rộng cơ chế bảo vệ lao động phi chính thức; Bảo hiểm xã hội Việt Nam thu hẹp khoảng trống bảo hiểm; đồng thời tăng cường vai trò của dữ liệu liên ngành và giám sát thực thi pháp luật.

Nhóm nghiên cứu cũng đề xuất ba giai đoạn hành động: nhận diện và chuẩn hóa, thí điểm tại đô thị, sau đó đánh giá và mở rộng.

Hội thảo khép lại với thông điệp: “Thích ứng hôm nay - Bảo vệ sức khỏe tương lai” Cần có những chính sách phù hợp, hệ thống an sinh bao phủ tốt hơn, dữ liệu đầy đủ hơn và sự phối hợp liên ngành để những người đang làm việc dưới nắng nóng, mưa bão và các điều kiện thời tiết cực đoan không phải tự mình đối mặt với những rủi ro ngày càng gia tăng của biến đổi khí hậu.

Diệu Nhi