Tập thể dục và sức khỏe xương
Thứ Hai, 26/01/2026Hầu hết mọi người đều quen thuộc với nhiều lợi ích của việc tập thể dục, chẳng hạn như cải thiện sức mạnh và sức bền cơ bắp, giảm nguy cơ mắc bệnh tim mạch và đột quỵ, và ngăn ngừa béo phì. Có lẽ ít người hiểu được tầm quan trọng của hoạt động thể chất thường xuyên trong việc xây dựng và duy trì xương chắc khỏe. Ít vận động sẽ gây ra mất xương!
Quá trình lão hóa, cùng với một số bệnh tật và thuốc men, có thể khiến xương trở nên rất yếu và dễ gãy theo thời gian - một tình trạng gọi là loãng xương. Tình trạng này thường xảy ra ở phụ nữ sau mãn kinh và ở nam giới lớn tuổi. Bệnh loãng xương làm tăng nguy cơ gãy xương, có thể hạn chế nghiêm trọng khả năng vận động và tính tự lập.
Chúng ta cũng có xu hướng mất cơ bắp khi già đi - một tình trạng gọi là teo cơ. Những người mắc chứng loãng xương hoặc teo cơ được coi là yếu ớt: dễ bị ngã và dễ bị gãy xương hơn.
Tập thể dục tác động lên xương cũng giống như tác động lên cơ bắp - giúp xương chắc khỏe hơn. Tập thể dục rất quan trọng để xây dựng xương chắc khỏe khi chúng ta còn trẻ, và nó cũng rất cần thiết để duy trì sức mạnh của xương khi chúng ta về già. Vì xương là mô sống, nó sẽ thay đổi theo thời gian để đáp ứng với các lực tác động lên nó. Khi bạn tập thể dục thường xuyên, xương của bạn sẽ thích nghi bằng cách tạo ra nhiều xương hơn và trở nên đặc hơn. Sự cải thiện này của xương đòi hỏi chế độ dinh dưỡng tốt, bao gồm đủ canxi và vitamin D.
Một lợi ích khác của việc tập thể dục là nó cải thiện khả năng giữ thăng bằng và phối hợp. Điều này đặc biệt quan trọng khi chúng ta già đi vì nó giúp ngăn ngừa té ngã và gãy xương có thể xảy ra.
Các bài tập giúp xương chắc khỏe
Có rất nhiều loại hình tập thể dục khác nhau, bao gồm:
- Bài tập chịu trọng lượng
- Bài tập tác động
- Bài tập rèn luyện sức mạnh
Tất cả các loại bài tập này đều mang lại lợi ích cho sức khỏe. Các bài tập tăng cường sức mạnh xương phụ thuộc vào từng vị trí cụ thể. Ví dụ, đi bộ và nhảy có thể tăng cường sức mạnh xương ở chân và hông nhưng không có tác dụng ở cổ tay. Tập luyện sức mạnh bao gồm nâng và mang vác vật nặng có thể tăng cường sức mạnh cho hông, cột sống và trong một số trường hợp, cả xương chi trên (cánh tay).
Điều quan trọng nữa là cố gắng duy trì tư thế cột sống tốt trong mọi hoạt động. Việc kéo giãn và tăng cường sức mạnh có thể giúp ngăn ngừa hoặc giảm tình trạng gù lưng (kyphosis), thường gặp ở người lớn tuổi, và cải thiện tư thế.
Bài tập chịu trọng lượng
Các bài tập chịu trọng lượng mô tả bất kỳ hoạt động nào bạn thực hiện trên đôi chân, tác động lên xương và cơ bắp chống lại trọng lực. Khi bàn chân và cẳng chân phải chịu trọng lượng cơ thể, xương sẽ chịu nhiều áp lực hơn, khiến xương phải hoạt động vất vả hơn. Tập luyện chịu trọng lượng sau tuổi trưởng thành có thể giúp ngăn ngừa tình trạng loãng xương và tăng cường sức khỏe xương.
Một số ví dụ về bài tập chịu trọng lượng bao gồm:
- Đi bộ nhanh và leo núi
- Chạy bộ/chạy
- Nhảy múa
- Nhảy dây
- Trò chơi nhảy lò cò
- Quần vợt, cầu lông, bóng bàn và pickleball
- Các môn thể thao đồng đội, chẳng hạn như bóng rổ, bóng đá và bóng chuyền.
- Leo cầu thang
Bài tập tác động
Các hoạt động có tác động mạnh hơn, chẳng hạn như nhảy từ bậc cao 20cm hoặc thực hiện động tác nhảy ngồi bật lại, sẽ làm tăng trọng lượng lên xương và mang lại nhiều lợi ích hơn trong việc tăng cường sức mạnh cho xương. Tác động này gửi tín hiệu đến các tế bào xương để xây dựng thêm xương. Ngay cả 20 đến 30 lần nhảy mỗi ngày cũng có thể có tác động tích cực đến mật độ xương, đặc biệt là ở vùng hông.
Tuy nhiên, những người có thể trạng yếu hoặc đã được chẩn đoán mắc bệnh loãng xương nên trao đổi với bác sĩ về các loại hoạt động thể chất phù hợp nhất với họ.
- Trong trường hợp loãng xương nặng, nhảy có thể không được khuyến cáo.
- Nhảy cũng có thể gây đau đớn cho những người bị đau đầu gối nặng hoặc viêm khớp, hoặc bị hạn chế đối với những người bị sa sàn chậu.
- Nhiều bác sĩ phẫu thuật thay khớp cho phép thực hiện một số bài tập nhảy, nhưng tùy thuộc vào tiền sử bệnh và loại phẫu thuật bạn đã trải qua, bác sĩ phẫu thuật có thể khuyên bạn nên hạn chế nhảy sau khi thay khớp.
Bài tập hạ gót chân là một phương pháp thay thế dễ dàng cho các bài tập nhảy, phù hợp với nhiều người không thể nhảy.
Bài tập rèn luyện sức mạnh
Trong các hoạt động tập luyện sức mạnh, lực cản được thêm vào chuyển động để làm cho cơ bắp hoạt động mạnh hơn và theo thời gian trở nên khỏe hơn. Mặc dù các bài tập kháng lực tập trung vào việc tăng khối lượng cơ bắp, chúng cũng tạo áp lực lên xương và có khả năng giúp xương chắc khỏe.
Các hình thức tập luyện sức mạnh phổ biến bao gồm máy tập tạ, tạ tự do và các bài tập (như chống đẩy) sử dụng trọng lượng cơ thể. Dây chun cũng có thể được sử dụng để tăng sức cản cho các bài tập.
Các bài tập yêu cầu bạn mang vác vật nặng có thể tác động tích cực đến hông và cột sống. - Ví dụ phổ biến là squat, deadlift và farmer's carry. Nâng vật nặng với số lần lặp lại thấp có thể làm tăng mật độ xương nhiều hơn so với nâng vật nhẹ với số lần lặp lại cao, nhưng tất cả các hình thức tập luyện sức mạnh đều có lợi cho mật độ xương.
Nguyên tắc chung cho việc tập luyện sức mạnh là nên tập luyện mỗi nhóm cơ chính ít nhất hai lần một tuần. Hãy nhớ nghỉ ngơi trọn một ngày giữa các buổi tập luyện sức mạnh.
Các hình thức tập thể dục khác
Các bài tập không gây tác động mạnh, như yoga và thái cực quyền, không hiệu quả bằng các bài tập tăng cường xương, nhưng lại mang đến những lợi ích đáng kể trong việc cải thiện sự linh hoạt và khả năng giữ thăng bằng.
Các bài tập không chịu trọng lượng, chẳng hạn như bơi lội, đạp xe và các bài tập trên ghế, không làm tăng mật độ xương nhưng là những lựa chọn tuyệt vời để tăng cường cơ bắp cũng như sức khỏe tim và phổi. Nếu bạn mắc các bệnh về hệ cơ xương khớp, chẳng hạn như viêm khớp, khiến bạn không thể thực hiện các hoạt động chịu trọng lượng, thì đây là những lựa chọn thay thế tốt.
Bắt đầu một chương trình rèn luyện sức khỏe xương khớp.
Một chương trình tập luyện hiệu quả cho sức khỏe xương bao gồm 30 phút hoạt động chịu trọng lượng mỗi ngày. Để giúp bạn duy trì động lực, hãy chọn một hoạt động mà bạn yêu thích. Có rất nhiều hoạt động sẽ giúp bạn đứng dậy và vận động.
Bạn có thể tập thể dục 30 phút một lần hoặc chia nhỏ thành các khoảng thời gian ngắn hơn. Đi bộ nhanh 10 phút ba lần một ngày là một cách tuyệt vời để bắt đầu.
Nếu không an toàn để đi bộ ngoài trời, việc đi bộ quanh nhà, leo cầu thang trong nhà và thậm chí đi bộ tại chỗ đều là những bài tập chịu lực tuyệt vời.
Để thực sự gặt hái được nhiều lợi ích từ việc tập thể dục, bạn cần kết hợp thêm các bài tập tăng cường sự linh hoạt và thăng bằng. Tất cả các buổi tập thể dục nên kết thúc bằng việc giãn cơ. Tăng cường sự linh hoạt giúp bạn di chuyển dễ dàng hơn, giảm nguy cơ chấn thương và mang lại lợi ích thư giãn tinh thần.
Trước khi lựa chọn hoạt động, điều quan trọng là phải xem xét nguy cơ té ngã của bạn. Bác sĩ và chuyên gia vật lý trị liệu có thể giúp bạn lập kế hoạch chương trình tập luyện.
Những người bị loãng xương nặng nên cẩn thận khi nâng tạ bằng tay ở tư thế đứng thẳng để tránh gây áp lực quá mức lên cột sống (có thể nâng an toàn với trọng lượng từ 4,5 đến 9 kg). Họ cũng nên tránh các bài tập uốn cong hoặc vặn xoắn cột sống.
Sử dụng máy chèo thuyền có thể làm tăng mật độ xương cột sống thắt lưng, nhưng cần phải thực hiện đúng tư thế và có thể không phải là lựa chọn tốt cho những người bị loãng xương nặng vì áp lực mà nó gây ra cho cột sống. Những người bị loãng xương nặng cũng nên tránh các môn thể thao đối kháng. Các bài tập cơ bụng trên sàn, như bài tập "con bọ chết" hoặc "gập bụng ngược", và các bài tập dựa vào ghế và góc tường có thể là những lựa chọn thay thế an toàn hơn.
Tuổi tác và sức khỏe xương khớp
Thanh thiếu niên và người trẻ tuổi
Việc xây dựng xương chắc khỏe bắt đầu từ thời thơ ấu. Thời điểm tốt nhất để tăng mật độ xương là trong những năm tăng trưởng nhanh. Về cơ bản, chúng ta phát triển bộ xương cần thiết cho suốt cuộc đời khi ở độ tuổi từ 10 đến 18. Chúng ta đạt được khối lượng xương tối đa về độ chắc khỏe và mật độ vào khoảng 30 tuổi.
Tập luyện chịu trọng lượng trong độ tuổi thiếu niên rất cần thiết để đạt được sức mạnh tối đa của xương. Hoạt động thể chất của thanh thiếu niên nên bao gồm 20 đến 30 phút tập luyện chịu trọng lượng ít nhất 3 đến 4 ngày mỗi tuần.
Người lớn
Khi chúng ta đạt đến độ tuổi khoảng 25, hoạt động thể chất đơn thuần không còn đủ sức làm tăng đáng kể khối lượng xương tổng thể nữa, và bắt đầu từ khoảng 30 tuổi, quá trình này sẽ giảm dần.
Tuy nhiên, tập thể dục có thể ngăn ngừa hoặc làm chậm quá trình loãng xương, duy trì khối lượng cơ bắp để bảo vệ và tăng cường xương xung quanh, đồng thời giảm nguy cơ té ngã. Cả nam và nữ cũng cần chế độ dinh dưỡng tốt, bao gồm đủ canxi, vitamin D, magiê và vitamin K, để duy trì khối lượng xương.
Phụ nữ và một số nam giới ở độ tuổi trung niên có thể cần bổ sung hormone (estrogen hoặc androgen) để cải thiện hoặc duy trì khối lượng xương khi về già. Phụ nữ bị mất xương nhanh hơn với tốc độ khoảng 2% mỗi năm trong giai đoạn tiền mãn kinh và mãn kinh, với tốc độ mất xương cao nhất được thấy vài năm trước và sau mãn kinh.
- Liệu pháp hormone mãn kinh làm giảm nguy cơ gãy xương hông 30% và gãy xương cột sống 40%, đồng thời có thể ngăn ngừa loãng xương, đặc biệt khi kết hợp với chế độ ăn uống và tập luyện hợp lý.
- Bệnh nhân loãng xương thường cần điều trị ngoài liệu pháp hormone và thường được kê thêm các loại thuốc giúp bảo tồn hoặc tăng cường mật độ xương.
Ở người cao tuổi, té ngã thường dẫn đến gãy xương, với những hậu quả lâu dài có thể bao gồm:
- Tàn tật vĩnh viễn
- Đối với trường hợp gãy xương hông, tỷ lệ tử vong từ 15% đến 30% trong vòng 1 đến 2 năm sau chấn thương.
Các vị trí gãy xương thường gặp nhất ở người lớn tuổi là cổ tay, cột sống và hông.
Bạn có thể cải thiện khả năng giữ thăng bằng và vận động bằng các bài tập thăng bằng đơn giản như đánh răng khi đứng trên một chân, hoặc bằng cách tập yoga hoặc thái cực quyền. Khiêu vũ cũng có thể cải thiện khả năng giữ thăng bằng và vận động. Ngoài ra, nam giới và phụ nữ tham gia tập thể dục thường xuyên có nguy cơ bị gãy xương hông thấp hơn .
Trọng lượng cơ thể và sức khỏe xương
Khi giảm cân, người ta cũng có thể bị mất mật độ xương. Cân nặng thấp ở mọi lứa tuổi đều liên quan đến nguy cơ mắc các vấn đề về xương và gãy xương cao hơn, nhưng cân nặng quá thấp lại gây ra hậu quả nghiêm trọng hơn đối với phụ nữ.
Khi một người không tiêu thụ đủ năng lượng (calo) để đáp ứng nhu cầu tập luyện thể thao, tập luyện quá sức, hoặc cả hai, điều này dẫn đến tình trạng thiếu hụt năng lượng. Tình trạng này có thể dẫn đến hiện tượng được gọi là REDs (thiếu hụt năng lượng tương đối trong thể thao) .
Tình trạng thiếu năng lượng mãn tính kết hợp với cân nặng thấp có thể gây ra những thay đổi nội tiết tố dẫn đến ngừng kinh nguyệt (vô kinh). Sự thiếu hụt estrogen - hormone cần thiết để duy trì khối lượng xương - có thể gây ra hiện tượng loãng xương vào thời điểm mà phụ nữ trẻ nên tích lũy đủ lượng xương cần thiết để đạt đỉnh cao về khối lượng xương.
Phụ nữ bị trễ kinh nhiều kỳ, bị gãy xương do chấn thương khi chơi thể thao hoặc có rối loạn ăn uống nên được kiểm tra xem có mắc hội chứng REDs hay không, vì tình trạng này có thể góp phần làm giảm mật độ xương về lâu dài. Nam giới cũng có thể mắc hội chứng REDs và bị chấn thương do căng thẳng xương, nhưng tình trạng này phổ biến hơn ở các nữ vận động viên.
Phần kết luận
Mặc dù tập thể dục đã được chứng minh là có tác dụng rõ rệt trong việc xây dựng xương ở trẻ em và thanh thiếu niên, cũng như tác dụng bảo tồn xương ở người lớn, nhưng nó chỉ là một yếu tố trong một chương trình toàn diện để ngăn ngừa mất xương và giảm nguy cơ gãy xương.
Hiểu rõ nguy cơ loãng xương của bản thân, chẳng hạn như yếu tố di truyền và tiền sử gia đình, là điều vô cùng quan trọng. Một chế độ ăn uống cân bằng, giàu canxi, đủ vitamin D và lối sống lành mạnh (tránh uống quá nhiều rượu và hút thuốc lá) cũng là những yếu tố then chốt để có sức khỏe xương lâu dài.
Nguồn: Học viện chỉnh hình phẫu thuật Hoa Kỳ (https://orthoinfo.aaos.org/en/staying-healthy)






