Khi áp lực học đường trở thành lo âu - “Góc nhìn tâm lý học”

Mỗi người thường trải qua nỗi sợ hãi và lo âu.

• Sợ hãi là phản ứng cảm xúc, thể chất và hành vi đối với một mối đe dọa có thể nhận biết được diễn ra tức thì từ bên ngoài (ví dụ như kẻ đột nhập, một chiếc xe ô tô mất phanh).
• Lo âu là một trạng thái cảm xúc căng thẳng, khó chịu của sự lo sợ và không thoải mái; nguyên nhân thường không rõ ràng. Lo âu ít gắn liền với thời gian chính xác của một mối đe dọa; nó có thể được dự đoán trước một mối đe dọa, tồn tại sau khi một mối đe dọa đã trôi qua, hoặc xảy ra mà không có một mối đe dọa có thể nhận biết được.

Mọi người thường trải qua cả nỗi sợ hãi và lo lắng khi có những thay đổi trong cơ thể (ví dụ như đổ mồ hôi, buồn nôn) và hành vi của họ (ví dụ như tránh né, tức giận). Thông thường, mọi người nhận thức được những thay đổi về thể chất và hành vi này mà không xác định rõ ràng rằng họ đang lo lắng hay sợ hãi.

Lo lắng thích ứng có thể giúp thúc đẩy mọi người chuẩn bị, luyện tập và diễn tập; nó cũng có thể khuyến khích việc thận trọng thích hợp trong các tình huống nguy hiểm tiềm tàng. Tuy nhiên, khi lo lắng gây ra rối loạn chức năng và đau khổ quá mức, nó được coi là không thích hợp và do đó được coi là rối loạn tâm thần.

Rối loạn lo âu là gì?

• Rối loạn lo âu được đặc trưng bởi nỗi sợ hãi, lo lắng dai dẳng và quá mức đối với một tình huống hoặc sự việc, thậm chí có thể lo lắng rất vô lý, cũng như những thay đổi rối loạn chức năng hành vi mà người mắc có thể sử dụng để giảm thiểu những cảm giác này. Các loại rối loạn lo âu được phân biệt với nhau dựa trên các đối tượng hoặc tình huống cụ thể gây ra nỗi sợ hãi, lo lắng và những thay đổi hành vi liên quan.
• Hiệp hội Tâm lý học Hoa Kỳ định nghĩa lo âu là trạng thái rối loạn tâm thần mang tính chủ quan, biểu hiện qua cảm giác bồn chồn và bất an, ngay cả khi không có tác nhân gây căng thẳng cụ thể từ bên ngoài (APA, 2007).
• Tình trạng rối loạn lo âu kéo dài và lặp lại nhiều lần có thể ảnh hưởng đến cuộc sống của người bệnh.

Rối loạn lo âu phổ biến hơn bất kỳ loại rối loạn tâm thần nào khác, nhưng rối loạn lo âu có xu hướng ít được chẩn đoán và có thể liên quan đến ý nghĩ tự tử và toan tự sát.

Cẩm nang Chẩn đoán và Thống kê Rối loạn Tâm thần, ấn bản thứ 5, Bản sửa đổi Văn bản (DSM-5-TR) liệt kê các chứng rối loạn lo âu khác nhau theo thứ tự độ tuổi khởi phát điển hình. Một số rối loạn lo âu có những nguyên nhân liên quan như:

• Lo lắng về sự chia ly và câm nín chọn lọc có xu hướng phát sinh trong thời thơ ấu, trong khi các rối loạn khác  thường phát triển ở tuổi trưởng thành.
• Rối loạn lo âu do chất kích thích/thuốc và lo lắng do một tình trạng bệnh lý khác phải luôn được nghĩ đến khi mọi người có biểu hiện lo âu đáng kể.
• Các rối loạn khác thường gây lo âu nổi bật bao gồm rối loạn căng thẳng cấp tính, rối loạn điều chỉnh và rối loạn căng thẳng sau chấn thương (PTSD). Bởi vì các tình trạng này được coi là phát sinh từ những trải nghiệm đau thương hoặc trải nghiệm căng thẳng nên đã được phân nhóm riêng biệt trong DSM-5-TR.

Rối loạn lo âu có xu hướng phức tạp cao với các tình trạng bệnh lý và tình trạng tâm thần khác kèm theo như: trầm cảm, bệnh tim mạch, hen suyễn, đau nửa đầu và viêm khớp. Vì rối loạn lo âu thường xuất hiện trước các bệnh tâm thần đồng mắc khác nên việc điều trị sớm và hiệu quả chứng rối loạn lo âu có thể ngăn ngừa hoặc giảm thiểu sự phát triển của các bệnh này.

Những con số

Lo lắng là một phần bình thường của đời sống và có thể mang tính thích nghi, giúp cá nhân đối phó với các tình huống căng thẳng. Tuy nhiên, khi lo lắng trở nên quá mức, gây sợ hãi vô lý và cản trở hoạt động thường ngày, nó có thể trở thành rối loạn ảnh hưởng đến chức năng sống của trẻ em và thanh thiếu niên (Viện Sức khỏe tâm thần Trung ương, 2012). Trong bối cảnh học đường, lo âu học tập được hiểu là trạng thái lo sợ kèm theo suy nghĩ tiêu cực và phản ứng sinh lý khi cá nhân đối mặt với các nhiệm vụ học tập như tham gia giờ học, làm bài tập hoặc các tình huống kiểm tra, thi cử (Silke Luttenberger và các cộng sự. , 2018).

• Nghiên cứu của (Nguyễn Công Khanh, 2000) sử dụng thang đo lo âu của Spielberger trên 503 học sinh trung học cơ sở (THCS) tại Hà Nội, cho thấy có từ 17,65% đến 19,2% học sinh đã trải qua các biểu hiện của rối loạn lo âu. Bên cạnh đó, các yếu tố nguy cơ gây lo âu ở học sinh đã được xác định bao gồm căng thẳng học tập, các sự kiện bất lợi trong gia đình như cha mẹ ly hôn, mất người thân, sự rạn nứt trong các mối quan hệ xã hội và các yếu tố xuất phát từ chính bản thân học sinh (Nguyễn Thị Hằng Phương, 2008).
• Ở phạm vi nghiên cứu quốc tế, (Jayvee Cebu, 2023) sử dụng thang đo lo âu học đường AAS, cho thấy 32,96% học sinh có lo âu ở mức độ trung bình và 30,74% học sinh tự đánh giá có lo âu học tập ở mức độ cao. Nhiều nghiên cứu khẳng định áp lực học tập là một trong những nguyên nhân hàng đầu gây lo âu ở học sinh trung học phổ thông (Zhang, X., Wang, Y., & Li, J., 2020). Ngoài ra, nghiện điện thoại thông minh cũng được xác định là có liên quan đến chất lượng giấc ngủ kém, lo âu, trầm cảm và căng thẳng ở học sinh (Liat Turgeman et al, 2020; Aikaterini Vasiou và các cộng sự, 2023).

Tình trạng lo âu ở học sinh cấp THCS, THPT là vấn đề mang tính phức tạp, chịu tác động của nhiều yếu tố khác nhau. Do đó, việc phân tích một cách hệ thống các nguyên nhân dẫn đến lo âu ở học sinh lứa tuổi là cần thiết, nhằm làm cơ sở cho các nghiên cứu và biện pháp can thiệp tâm lý trong môi trường học đường.

Nguyên nhân dẫn đến lo âu ở học sinh trung học phổ thông

1. Cô lập xã hội và thiếu kết nối liên cá nhân

Mặc dù nguyên nhân gây lo âu có sự khác biệt giữa các nhóm tuổi, song cô lập xã hội là điểm chung nổi bật ở tất cả các nhóm. Ở học sinh THPT, việc thiếu kết nối với bạn bè, gia đình và cộng đồng có thể làm gia tăng cảm giác cô đơn, bị tách biệt, từ đó làm tăng nguy cơ xuất hiện các triệu chứng lo âu.

2. Yếu tố kinh tế – xã hội và sự bất định về tương lai

Yếu tố kinh tế – xã hội được xác định là một nguyên nhân quan trọng góp phần làm gia tăng lo âu. Các nghiên cứu cho thấy, bất kể vị thế kinh tế – xã hội, cá nhân đều có thể trải nghiệm cảm giác sợ hãi, bất định và lo lắng về tương lai (Carlos M. Coelho và các cộng sự, 2020). Đối với học sinh THPT, yếu tố này thường thể hiện thông qua lo lắng về định hướng học tập, nghề nghiệp và kỳ vọng từ gia đình.

3. Hạn chế trong khả năng kiểm soát nhận thức

Nghiên cứu của (NE Solynin và các cộng sự, 2016) cho thấy, khi khả năng kiểm soát nhận thức kém, cá nhân sẽ gặp khó khăn trong việc điều chỉnh suy nghĩ và cảm xúc của mình, đồng thời dễ bị tác động bởi các tình huống gây căng thẳng. Điều này làm tăng nguy cơ xuất hiện và kéo dài lo âu, đặc biệt ở học sinh THPT – nhóm thường xuyên chịu áp lực từ việc đánh giá và thành tích học tập.

4. Căng thẳng kéo dài trong các mối quan hệ liên cá nhân

Căng thẳng kéo dài trong các mối quan hệ, đặc biệt là với cha mẹ, thầy cô và bạn bè, được dự đoán gây nên mức độ lo âu chung cao hơn (Anyan và các cộng sự, 2020). Những xung đột chưa được giải quyết có thể tích tụ theo thời gian và ảnh hưởng tiêu cực đến sức khỏe tâm thần của học sinh.

5. Phong cách nuôi dạy và mối quan hệ gia đình không thuận lợi

Theo (NE Solynin và các cộng sự, 2016) phong cách nuôi dạy không phù hợp và mối quan hệ cha mẹ – con cái thiếu tích cực là những nguyên nhân quan trọng làm gia tăng lo âu ở tuổi vị thành niên. Theo (Lê Thị Thanh Thủy, và các cộng sự, 2025) học sinh có cha mẹ độc đoán có nguy cơ lo âu cao hơn so với các học sinh khác.

6. Khó khăn trong quan hệ bạn bè đồng trang lứa

Mối quan hệ với bạn bè đồng trang lứa là một yếu tố quan trọng trong việc hình thành cảm xúc và cảm giác an toàn xã hội ở lứa tuổi thanh thiếu niên. Khi học sinh gặp khó khăn trong việc thiết lập hoặc duy trì các mối quan hệ lành mạnh - chẳng hạn như bị loại trừ, bị bắt nạt, hoặc thiếu sự chấp nhận từ bạn bè - các em dễ cảm thấy cô đơn, bất an và thiếu tự tin trong tương tác xã hội. Những trải nghiệm này có thể làm tăng mức độ lo âu xã hội, gây khó khăn trong giao tiếp và tham gia vào các hoạt động tập thể tại nhà trường. Các nghiên cứu cho thấy rằng chất lượng quan hệ bạn bè thấp và sự thiếu chấp nhận từ nhóm bạn có liên quan chặt chẽ với mức độ lo âu xã hội cao hơn ở thanh thiếu niên (Kenny Chiu và cộng sự , 2021; Leanne Pickering và cộng sự, 2019).

7. Xung đột nội tâm giữa kỳ vọng bên ngoài và đặc điểm cá nhân

Lo âu ở học sinh THPT không chỉ đến từ các yếu tố bên ngoài như áp lực học tập hay quan hệ bạn bè, mà còn phát sinh từ xung đột nội tâm giữa kỳ vọng của người khác (cha mẹ, thầy cô, xã hội) và đặc điểm, năng lực cá nhân của bản thân học sinh. Khi kỳ vọng quá cao - ví dụ như điểm số, vào trường top, áp lực nghề nghiệp tương lai - học sinh có thể cảm thấy căng thẳng tâm lý kéo dài vì không biết phải đáp ứng kỳ vọng đó như thế nào, hoặc cảm thấy mình “không đủ tốt”. Các nghiên cứu về tâm lý phát triển tuổi vị thành niên chỉ ra rằng xung đột này làm tăng nguy cơ lo âu và các rối loạn tâm lý khác nhưng thường bị bỏ qua trong khảo sát định lượng nếu chỉ tập trung vào công việc học tập hay môi trường xã hội (Thomas Steare , 2023).

8. Áp lực học tập và lo âu học thuật

Áp lực học tập là một trong những nguyên nhân đặc trưng và nổi bật nhất gây ra lo âu ở học sinh THPT. Khối lượng bài vở lớn, kỳ thi quan trọng và cạnh tranh học tập khiến nhiều học sinh phải chịu stress kéo dài. Các nghiên cứu ở học sinh THPT tại Việt Nam cho thấy áp lực học tập và lo âu có mối liên hệ có ý nghĩa thống kê, và những học sinh chịu áp lực học tập cao có tỷ lệ lo âu cao hơn đáng kể so với các em chịu áp lực ít hơn. Theo nghiên cứu của (Trần Hồ Vĩnh Lộc và cộng sự, 2024) học sinh có mức độ áp lực học tập cao hơn một mức độ thì tỷ lệ trầm cảm tăng 85%, tỷ lệ lo âu tăng 68% và tỷ lệ căng thẳng tăng 92%. 

Kết luận

Có thể thấy rằng, lo âu ở học sinh THPT không xuất phát từ một nguyên nhân đơn lẻ mà là kết quả của sự tương tác phức tạp giữa các yếu tố cá nhân, gia đình và môi trường học đường. Áp lực học tập, khó khăn trong các mối quan hệ, phong cách nuôi dạy, cùng những xung đột nội tâm trước kỳ vọng bên ngoài đã góp phần làm gia tăng và duy trì lo âu ở học sinh. Việc nhận diện đầy đủ các nguyên nhân này có ý nghĩa quan trọng, không chỉ giúp hiểu rõ hơn bản chất của lo âu học đường mà còn là cơ sở để xây dựng các biện pháp phòng ngừa và can thiệp tâm lý phù hợp trong môi trường học đường hiện nay.

Phạm Phương Thanh tổng hợp

Tài liệu tham khảo

1. https://www.msdmanuals.com/vi/professional/roi-loan-lo-au
2. Tư vấn và trị liệu tâm lí cho trẻ em có rối nhiễu hành vi và khó khăn học đường, Nguyễn Công Khanh (2000).
3. https://ussh.vnu.edu.vn/vi/dao-tao/luan-van/luan-van-nghien-cuu-nguyen-nhan-gay-ra-roi-loan-lo-au-o-hoc-sinh-trung-hoc-pho-thong-4238.html
4. https://doi.org/10.32895/hcjm.m.2024.05.12
5. https://tcgd.tapchigiaoduc.edu.vn/index.php/tapchi/article/view/3935
6. https://psycnet.apa.org/record/2006-11044-000
7.  https://doi.org/10.47611/jsrhs.v11i3.3679
8. https://www.frontiersin.org/journals/psychology/articles/10.3389/fpsyg.2020.581314/full
9. https://www.researchgate.net/publication/369119161_Depression_Anxiety_and_Stress_as_Predictors_of_Suicidal_Ideation_Among_Senior_High_School_Students